Πειραιάς,σαν σήμερα : Κλείνουν οι οίκοι ανοχής της Τρούμπας

Το τέλος μιας ολόκληρης εποχής στον Πειραιά – Από την τρόμπα που έδωσε το όνομά της στη συνοικία και τα Βούρλα, στα καμπαρέ, τους ναυτικούς, τον 6ο Στόλο και το οριστικό κλείσιμο των οίκων ανοχής

Η 12η Σεπτεμβρίου 1967 αποτελεί ημερομηνία-ορόσημο για την ιστορία του Πειραιά. Ήταν η ημέρα κατά την οποία έληξε η προθεσμία που είχε δοθεί για το κλείσιμο των οίκων ανοχής της Τρούμπας και άρχισε ουσιαστικά το τέλος μιας εποχής που είχε σημαδέψει επί δεκαετίες ολόκληρη την περιοχή γύρω από το λιμάνι.

Οι πόρτες των «σπιτιών» έκλεισαν, μπήκαν λουκέτα και πολλές από τις γυναίκες που ζούσαν και εργάζονταν εκεί αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την περιοχή. Λίγες ώρες αργότερα έγινε σαφές ότι δεν επρόκειτο απλώς για ένα προσωρινό μέτρο: η παλιά Τρούμπα, όπως είχε γίνει γνωστή στην Ελλάδα και στους ναυτικούς ολόκληρου του κόσμου, οδηγούνταν οριστικά στο τέλος της.

Η γειτονιά φυσικά δεν εξαφανίστηκε. Ούτε όλα τα μπαρ και τα κέντρα διασκέδασης έκλεισαν μέσα σε μία νύχτα. Αυτό που τελείωσε ήταν το ιδιαίτερο καθεστώς που είχε μετατρέψει ένα κομμάτι του κέντρου του Πειραιά σε μία από τις διασημότερες «κόκκινες» συνοικίες της Μεσογείου.

Η Τρούμπα θα παρέμενε. Θα άλλαζε όμως για πάντα.

Η «τρόμπα» που έδωσε το όνομά της σε μια ολόκληρη περιοχή

Το όνομα «Τρούμπα» υπήρχε πολύ πριν η περιοχή αποκτήσει τη φήμη που τη συνόδευσε τον 20ό αιώνα.

Η ονομασία προέρχεται από μια μεγάλη αντλία νερού – την «τρόμπα» – η οποία είχε τοποθετηθεί ήδη από τη δεκαετία του 1860 σε δεξαμενή κοντά στο λιμάνι και χρησιμοποιούνταν για την τροφοδοσία των ατμόπλοιων με νερό.

Βρισκόταν περίπου στη συμβολή της σημερινής Ακτής Μιαούλη με τη 2ας Μεραρχίας, η οποία τότε ονομαζόταν Λεωφόρος Αιγέως. Η αντλία αποτελούσε τόσο χαρακτηριστικό σημείο αναφοράς ώστε σταδιακά ολόκληρη η γύρω περιοχή άρχισε να αποκαλείται από τους Πειραιώτες «Τρούμπα».

Γεωγραφικά, η Τρούμπα αποτελεί τμήμα της Τερψιθέας που κατεβαίνει προς το κεντρικό λιμάνι. Στην ιστορική της μορφή, καρδιά της περιοχής ήταν κυρίως οι δρόμοι γύρω από τη Φίλωνος, τη Νοταρά, τη Σκουζέ και την 2ας Μεραρχίας, λίγα μόλις μέτρα πίσω από την Ακτή Μιαούλη.

Η θέση της δίπλα στο μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας θα καθόριζε και τη μετέπειτα ιστορία της.

Πριν από την Τρούμπα ήταν τα Βούρλα

Η ιστορία της οργανωμένης πορνείας στον Πειραιά δεν ξεκινά από την Τρούμπα.

Ήδη από τον 19ο αιώνα η μεγάλη ανάπτυξη του λιμανιού, η παρουσία χιλιάδων εργατών και ναυτικών και η συνεχής μετακίνηση πληθυσμού είχαν οδηγήσει στη δημιουργία αντίστοιχων δραστηριοτήτων σε διάφορα σημεία της πόλης.

Το 1876, ο Δήμος Πειραιά κατασκεύασε στα Βούρλα, στη σημερινή Δραπετσώνα, έναν οργανωμένο «συνοικισμό των κοινών γυναικών». Ήταν ένα σχεδόν κλειστό συγκρότημα, με διαφορετικά κτίρια, θεραπευτήριο, αστυνομική και στρατιωτική παρουσία και υψηλό τοίχο που απομόνωνε τον χώρο από τη γύρω περιοχή.

Τα Βούρλα αποτέλεσαν επί δεκαετίες την κυριότερη οργανωμένη περιοχή πορνείας του Πειραιά. Γύρω τους αναπτύχθηκε ένας ολόκληρος κόσμος από καφενεία, τεκέδες, μικρομάγαζα και στέκια ανθρώπων του λιμανιού και του περιθωρίου. Από εκεί πέρασαν και σημαντικές μορφές του ρεμπέτικου, όπως ο Μάρκος Βαμβακάρης, ο Ανέστης Δελιάς, ο Στράτος Παγιουμτζής και ο Γιώργος Μπάτης.

Η μετατροπή των Βούρλων σε φυλακές πριν από τον πόλεμο και οι αλλαγές που ακολούθησαν κατά τη δεκαετία του 1940 έφεραν σταδιακά μεγάλο μέρος αυτής της δραστηριότητας πολύ πιο κοντά στο κέντρο του Πειραιά.

Και εκεί βρισκόταν η Τρούμπα.

Η Τρούμπα γίνεται η περίφημη συνοικία του λιμανιού

Κακόφημα μπαρ και χώροι διασκέδασης υπήρχαν κοντά στο λιμάνι ήδη από παλαιότερα. Η Τρούμπα όμως που πέρασε στον θρύλο διαμορφώθηκε κυρίως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο λόγος ήταν προφανής.

Λίγα μέτρα πιο κάτω βρίσκονταν οι προβλήτες του Πειραιά. Ελληνικά εμπορικά πλοία, επιβατηγά, ξένα φορτηγά και πολεμικά πλοία έφερναν καθημερινά στην πόλη εκατοντάδες ή ακόμη και χιλιάδες ναυτικούς.

Η Τρούμπα αποτελούσε το πρώτο κομμάτι της πόλης που συναντούσαν πολλοί από αυτούς μόλις έβγαιναν από το πλοίο.

Έτσι, μέσα στις δεκαετίες του 1950 και του 1960, δημιουργήθηκε ένας ολόκληρος μικρόκοσμος που λειτουργούσε σχεδόν παράλληλα με την υπόλοιπη πόλη.

Ξενοδοχεία, μπαρ, καμπαρέ, εστιατόρια, οίκοι ανοχής, κινηματογράφοι, καφενεία και μικρά καταστήματα συνυπήρχαν σε λίγα οικοδομικά τετράγωνα.

Το πρωί ήταν ένα κομμάτι του επαγγελματικού Πειραιά.

Το βράδυ μεταμορφωνόταν.

Νοταρά και Φίλωνος: η καρδιά της νυχτερινής Τρούμπας

Η παλιά Τρούμπα είχε ακόμη και τη δική της «γεωγραφία».

Η Νοταρά είχε συνδεθεί περισσότερο με τους οίκους ανοχής και τα μικρά ξενοδοχεία, ενώ στη Φίλωνος και στους γύρω δρόμους λειτουργούσαν πολλά από τα γνωστότερα μπαρ και καμπαρέ της εποχής.

Ανάμεσά τους πέρασαν στη θρυλική ιστορία της περιοχής ονόματα όπως το «45 Γιάννηδες», το John Bull, το Black Cat και αρκετά ακόμη καταστήματα που έζησαν τις ημέρες της μεγάλης ακμής της Τρούμπας

Οι φωτογραφίες εκείνων των χρόνων δείχνουν μια εικόνα δύσκολο να φανταστεί κανείς κοιτάζοντας σήμερα τους ίδιους δρόμους: φωτεινές επιγραφές νέον, αυτοκίνητα παρκαρισμένα έξω από τα καμπαρέ, ναύτες στους δρόμους, κόσμο στις εισόδους των μαγαζιών και μια γειτονιά που έμενε ξύπνια μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες.

Την ίδια στιγμή, όμως, η Τρούμπα δεν κατοικούνταν αποκλειστικά από ανθρώπους της νύχτας. Μέσα στην ίδια περιοχή εξακολουθούσαν να υπάρχουν κατοικίες και οικογένειες, εργαζόμενοι του λιμανιού και επαγγελματίες.

Αυτό είναι και ένα από τα χαρακτηριστικότερα στοιχεία της ιστορίας της: δύο εντελώς διαφορετικοί κόσμοι συνυπήρχαν στα ίδια οικοδομικά τετράγωνα.

Ένας κόσμος φτιαγμένος γύρω από το λιμάνι

Η Τρούμπα δεν μπορεί να γίνει κατανοητή αν αποκοπεί από το λιμάνι.

Το λιμάνι ήταν η αιτία ύπαρξης ολόκληρης της οικονομίας της.

Οι ναυτικοί έρχονταν και έφευγαν. Έμεναν λίγες ώρες ή λίγες ημέρες στον Πειραιά και αναζητούσαν φαγητό, ποτό, διασκέδαση και παρέα.

Γύρω τους αναπτύχθηκαν εκατοντάδες επαγγέλματα: ιδιοκτήτες και υπάλληλοι μπαρ, ξενοδοχεία, ταξιτζήδες, μουσικοί, χορεύτριες, σερβιτόροι, μικροπωλητές, αλλά και ο σκοτεινότερος κόσμος των προαγωγών και της εκμετάλλευσης των γυναικών.

Η Τρούμπα δεν ήταν λοιπόν απλώς μια «κακόφημη περιοχή».

Ήταν και μια ιδιαίτερη οικονομία του λιμανιού.

Χαρακτηριστικό είναι το ρεπορτάζ του περιοδικού «Ταχυδρόμος» τον Ιούνιο του 1967, λίγους μόλις μήνες πριν από το κλείσιμο. Σύμφωνα με την εκτίμηση που δημοσιεύτηκε τότε, στην Τρούμπα κυκλοφορούσαν καθημερινά περίπου 225.000 δραχμές από Έλληνες και ξένους επισκέπτες, ποσό που το δημοσίευμα συνέκρινε με τις εισπράξεις του Οργανισμού Λιμένος Πειραιώς από την κίνηση των πλοίων.

Ανεξάρτητα από το πόσο ακριβής μπορεί να θεωρηθεί σήμερα ένας τέτοιος υπολογισμός, δείχνει το οικονομικό μέγεθος που είχε αποκτήσει η περιοχή.

Όταν έδενε ο 6ος Στόλος

Ξεχωριστό κεφάλαιο στην ιστορία της Τρούμπας αποτελεί η παρουσία του αμερικανικού 6ου Στόλου.

Οι επισκέψεις αμερικανικών πολεμικών πλοίων στον Πειραιά σήμαιναν ότι εκατοντάδες ναύτες μπορούσαν να βγουν ταυτόχρονα στην πόλη με δολάρια στις τσέπες τους.

Για τα καταστήματα της Τρούμπας αυτές οι ημέρες ήταν από τις πιο κερδοφόρες.

Μπαρ και καμπαρέ γέμιζαν, οι τιμές μπορούσαν να ανεβαίνουν και μια ολόκληρη μικρή οικονομία προσαρμοζόταν στην παρουσία των Αμερικανών ναυτών. Η σύνδεση της Τρούμπας με τα πληρώματα ξένων πλοίων έγινε τόσο έντονη ώστε η περιοχή απέκτησε φήμη πολύ πέρα από τα σύνορα του Πειραιά.

Για πολλούς ξένους ναυτικούς που περνούσαν από την Ελλάδα, «Πειραιάς» και «Τρούμπα» έγιναν σχεδόν συνώνυμες έννοιες.

Πίσω από τα φώτα υπήρχε και μια πολύ σκληρότερη πραγματικότητα

Η μεταγενέστερη μυθοποίηση της Τρούμπας, μέσα από τον κινηματογράφο, τις παλιές φωτογραφίες και τις διηγήσεις, συχνά δημιουργεί την εικόνα μιας γραφικής νυχτερινής συνοικίας.

Η πραγματικότητα ήταν ασφαλώς πιο σκληρή.

Πολλές από τις γυναίκες που βρέθηκαν στους οίκους ανοχής προέρχονταν από φτωχές οικογένειες ή είχαν φτάσει από την επαρχία αναζητώντας εργασία. Αρκετές βρέθηκαν αντιμέτωπες με οικονομική εκμετάλλευση, βία και εξάρτηση από προαγωγούς.

Δίπλα στη μουσική, τα νέον και τις ιστορίες των ναυτικών υπήρχαν επομένως φτώχεια, εγκληματικότητα και ανθρώπινες τραγωδίες.

Αυτός ο διπλός χαρακτήρας —η γοητεία του λιμανιού από τη μία και η σκληρότητα της πραγματικότητας από την άλλη— είναι ίσως και ο λόγος που η Τρούμπα απέκτησε τόσο ισχυρή θέση στη συλλογική μνήμη.

Η Τρούμπα στον ελληνικό κινηματογράφο

Η περιοχή πέρασε γρήγορα από τους δρόμους στη μεγάλη οθόνη.

Ο Πειραιάς και ο κόσμος γύρω από το λιμάνι αποτέλεσαν σκηνικό για σημαντικές ελληνικές και διεθνείς κινηματογραφικές παραγωγές.

Το «Ποτέ την Κυριακή» του Ζιλ Ντασέν, με τη Μελίνα Μερκούρη, έκανε την εικόνα του μεταπολεμικού Πειραιά παγκόσμια γνωστή.

Λίγα χρόνια αργότερα, τα «Κόκκινα Φανάρια» του Βασίλη Γεωργιάδη, βασισμένα στο έργο του Αλέκου Γαλανού, έγιναν ίσως η ταινία που ταυτίστηκε περισσότερο στη συλλογική μνήμη με τον κόσμο της Τρούμπας.

Η ταινία έφτασε μάλιστα μέχρι την υποψηφιότητα για Όσκαρ ξενόγλωσσης ταινίας.

Παρόμοιες εικόνες πέρασαν και σε άλλες κινηματογραφικές παραγωγές, στη λογοτεχνία, στα χρονογραφήματα και φυσικά στο ρεμπέτικο και λαϊκό τραγούδι.

Έτσι, όταν η πραγματική παλιά Τρούμπα εξαφανίστηκε, η κινηματογραφική Τρούμπα συνέχισε να ζει.

Σεπτέμβριος 1967: Η αντίστροφη μέτρηση

Μετά την επιβολή της δικτατορίας της 21ης Απριλίου 1967 και τις αλλαγές στη διοίκηση της πόλης, το καθεστώς αποφάσισε να βάλει τέλος στη λειτουργία των οίκων ανοχής της Τρούμπας.

Στον Δήμο Πειραιά είχε τοποθετηθεί ο Αριστείδης Σκυλίτσης, ενώ η Αστυνομία Πειραιώς άρχισε να εφαρμόζει τα μέτρα που θα άλλαζαν οριστικά τον χαρακτήρα της περιοχής.

Η κρίσιμη ημερομηνία ήταν η 12η Σεπτεμβρίου 1967.

Η προθεσμία που είχε δοθεί στους οίκους ανοχής έληγε και οι περισσότερες γυναίκες άρχισαν να εγκαταλείπουν τα σπίτια.

Αλλά υπάρχει εδώ μια ενδιαφέρουσα ιστορική λεπτομέρεια.

Αρχικά το κλείσιμο δεν παρουσιάστηκε ως οριστικό

Το «Βήμα» της 13ης Σεπτεμβρίου 1967 περιέγραφε μια κατάσταση που, αρχικά τουλάχιστον, παρουσιαζόταν ως προσωρινή.

Η επίσημη αιτιολογία αφορούσε οίκους στους οποίους συστεγάζονταν περισσότερες γυναίκες από όσες επέτρεπαν οι κανονισμοί, καθώς και ζητήματα υγιεινής και καταλληλότητας των χώρων. Οι ιδιοκτήτες θα έπρεπε, σύμφωνα με την πρώτη ενημέρωση, να κάνουν τις απαραίτητες διαρρυθμίσεις και στη συνέχεια οι γυναίκες θα μπορούσαν να επιστρέψουν υπό διαφορετικές συνθήκες.

Δεν συνέβη όμως έτσι.

Την αμέσως επόμενη ημέρα η κατάσταση άλλαξε.

14 Σεπτεμβρίου: «Οριστική κατάργηση της Τρούμπας»

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1967, το «Βήμα» κατέγραφε πλέον την ανακοίνωση για την οριστική κατάργηση των κακόφημων οίκων της Τρούμπας.

Την απόφαση είχαν γνωστοποιήσει στον Τύπο από κοινού ο διευθυντής της Αστυνομίας Πειραιώς και ο δήμαρχος.

Με άλλα λόγια, η 12η Σεπτεμβρίου έμεινε στην ιστορία ως η ημέρα του κλεισίματος, αλλά η οριστική μορφή της απόφασης ξεκαθάρισε μέσα στις αμέσως επόμενες ημέρες.

Και τα στοιχεία του Τύπου της εποχής δείχνουν το μέγεθος της αλλαγής.

Από τις 123 γυναίκες που καταγράφονταν τότε στην Τρούμπα, περίπου 100 υπέβαλαν αιτήσεις στην Ασφάλεια Πειραιώς προκειμένου να μεταβούν στην επαρχία, σύμφωνα με το δημοσίευμα της εποχής.

Ήταν ουσιαστικά η μαζική εκκένωση ενός κόσμου που είχε δημιουργηθεί και λειτουργήσει για δεκαετίες.

Η Τρούμπα δεν εξαφανίστηκε μέσα σε ένα βράδυ

Θα ήταν πάντως υπερβολή να θεωρηθεί ότι στις 12 Σεπτεμβρίου έκλεισαν τα πάντα και την επόμενη ημέρα εμφανίστηκε μια διαφορετική γειτονιά.

Οι οίκοι ανοχής έκλεισαν, αλλά η νυχτερινή δραστηριότητα δεν εξαφανίστηκε ακαριαία.

Μπαρ, ξενοδοχεία, καμπαρέ και άλλου είδους καταστήματα συνέχισαν να λειτουργούν σε ορισμένες περιπτώσεις για αρκετό διάστημα.

Αυτό που είχε όμως σπάσει ήταν η ενιαία μορφή της παλιάς Τρούμπας.

Χωρίς τους οίκους ανοχής και καθώς ο Πειραιάς άλλαζε οικονομικά και πολεοδομικά, τα μεγάλα καμπαρέ άρχισαν σταδιακά να χάνουν την παλιά τους πελατεία.

Ο κόσμος των δεκαετιών του ’50 και του ’60 υποχωρούσε.

Από τα «κόκκινα φανάρια» στη ναυτιλιακή Τρούμπα

Οι ίδιες ακριβώς ιδιότητες που είχαν οδηγήσει στην ανάπτυξη της παλιάς Τρούμπας βοήθησαν αργότερα και στη νέα της πορεία.

Η γειτονιά παρέμενε δίπλα στο λιμάνι.

Καθώς η ελληνική ναυτιλία αναπτυσσόταν με εντυπωσιακούς ρυθμούς, η περιοχή γύρω από την Ακτή Μιαούλη άρχισε να γεμίζει με ναυτιλιακές εταιρείες, πρακτορεία, ναυλομεσιτικά και άλλα γραφεία που σχετίζονταν άμεσα ή έμμεσα με το πλοίο.

Πολλά παλιά κτίρια άλλαξαν χρήση. Άλλα κατεδαφίστηκαν. Πολυώροφα κτίρια γραφείων πήραν τη θέση χαμηλότερων κατασκευών.

Η περιοχή που κάποτε ζούσε από τον ναυτικό που έβγαινε από το πλοίο για να διασκεδάσει άρχισε να ζει από τον άνθρωπο που διαχειριζόταν το ίδιο το πλοίο μέσα από ένα γραφείο.

Το λιμάνι παρέμενε ο κοινός παρονομαστής.

Η νέα ζωή της Τρούμπας

Δεκαετίες αργότερα η Τρούμπα γνώρισε ακόμη μία μεταμόρφωση.

Παλιά κτίρια ανακαινίστηκαν, νέα καταστήματα εστίασης και διασκέδασης άνοιξαν και το όνομα «Τρούμπα», που κάποτε πολλοί απέφευγαν ακόμη και να χρησιμοποιήσουν ως διεύθυνση, άρχισε να αξιοποιείται ξανά ως στοιχείο ταυτότητας της περιοχής.

Σήμερα, στους ίδιους δρόμους όπου βρίσκονταν οι οίκοι ανοχής, τα καμπαρέ και τα παλιά ξενοδοχεία, υπάρχουν γραφεία ναυτιλιακών εταιρειών, εστιατόρια, καφέ και μπαρ.

Η σημερινή Τρούμπα δεν μοιάζει σχεδόν καθόλου με εκείνη των παλιών φωτογραφιών.

Κι όμως, το παρελθόν της εξακολουθεί να βρίσκεται παντού.

Στα ονόματα των δρόμων. Στα παλιά κτίρια που επέζησαν. Στις κινηματογραφικές ταινίες. Στις διηγήσεις των παλαιότερων Πειραιωτών. Στις φωτογραφίες των φωτισμένων καμπαρέ και στα εκατοντάδες περιστατικά που μεταφέρθηκαν από γενιά σε γενιά.

Το τέλος μιας εποχής – όχι μιας γειτονιάς

Γι’ αυτό και η 12η Σεπτεμβρίου 1967 δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως η ημερομηνία κατά την οποία έκλεισαν κάποιοι οίκοι ανοχής.

Σηματοδοτεί το τέλος μιας συγκεκριμένης εποχής του Πειραιά.

Μιας εποχής που δημιουργήθηκε από τη μοναδική σχέση της πόλης με το λιμάνι της.

Εκεί όπου συναντήθηκαν ναυτικοί από ολόκληρο τον κόσμο, Πειραιώτες, μουσικοί, καλλιτέχνες, άνθρωποι του περιθωρίου, εργάτες, γυναίκες που βρέθηκαν στην περιοχή από επιλογή ή από ανάγκη, επιχειρηματίες της νύχτας και ολόκληρος ο πολύχρωμος πληθυσμός ενός μεγάλου μεσογειακού λιμανιού.

Η Τρούμπα απέκτησε φήμη, μυθοποιήθηκε, πέρασε στον κινηματογράφο και τελικά άλλαξε.

Όμως δεν ξεχάστηκε.

Και ίσως αυτό είναι το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της ιστορίας της: η «τρόμπα» που κάποτε απλώς έδινε νερό στα ατμόπλοια κατάφερε να δώσει το όνομά της σε μία από τις πιο θρυλικές γειτονιές του Πειραιά.

Μια γειτονιά που άλλαξε πρόσωπο πολλές φορές, αλλά που εξακολουθεί μέχρι σήμερα να κουβαλά ένα από τα πιο ιδιαίτερα κεφάλαια της πειραϊκής ιστορίας.