ικής αεροπορίας. Στις 5 Νοεμβρίου 1940, βόμβες έπεσαν στην πόλη και η λαϊκή αγορά της Πηγάδας μετατράπηκε σε τόπο τραγωδίας. Από τις ίδιες ημέρες σώζεται και μια απίστευτη ιστορία για… ζωντανά ψάρια που βρέθηκαν σε μια πειραϊκή ταράτσα.
Ο πόλεμος είχε αρχίσει μόλις οκτώ ημέρες νωρίτερα.
Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940, η Ελλάδα είχε εισέλθει στον πόλεμο με την Ιταλία και σχεδόν αμέσως οι ελληνικές πόλεις, τα λιμάνια και οι στρατηγικές εγκαταστάσεις άρχισαν να αποτελούν στόχους της Regia Aeronautica.
Ο Πειραιάς, με το μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας και τον καθοριστικό του ρόλο στις μεταφορές και στον ανεφοδιασμό, δεν μπορούσε να μείνει έξω από τον σχεδιασμό των ιταλικών αεροπορικών επιχειρήσεων.
Μία από τις σημαντικότερες επιδρομές των πρώτων ημερών του πολέμου πραγματοποιήθηκε το πρωί της Τρίτης 5 Νοεμβρίου 1940.
Σύμφωνα με ιστορική καταγραφή των αεροπορικών επιχειρήσεων στα Βαλκάνια, εννέα βομβαρδιστικά CANT Z.1007bis της 107° Gruppo πραγματοποίησαν εκείνο το πρωί βομβαρδισμό του Πειραιά.
Για τους κατοίκους, όμως, η ιστορία εκείνης της ημέρας δεν γράφτηκε με αριθμούς αεροσκαφών και ονομασίες στρατιωτικών μονάδων.
Γράφτηκε μέσα στις γειτονιές.
Και ιδιαίτερα στην Πηγάδα.
Η λαϊκή αγορά της Πηγάδας μέσα στις βόμβες
Μια εξαιρετικά παραστατική μαρτυρία για τα γεγονότα διασώζεται μέσα από το βιβλίο του Απόστολου Β. Χατζηελευθεριάδη «Ένα Πειραιωτάκι στα χρόνια της φωτιάς 1940-1945».
Η αφήγηση τοποθετεί το περιστατικό συγκεκριμένα την Τρίτη 5 Νοεμβρίου 1940, ημέρα κατά την οποία στην Πηγάδα λειτουργούσε η λαϊκή αγορά.
Από νωρίς είχαν στηθεί οι πάγκοι. Οι νοικοκυρές έκαναν τα ψώνια τους, οι πραματευτάδες πουλούσαν τα προϊόντα τους και ανάμεσα στο πλήθος βρίσκονταν κάρα και ζώα.
Μέσα σε αυτή την εικόνα καθημερινότητας άρχισαν να ηχούν οι σειρήνες.
Σύμφωνα με τη μαρτυρία, ιταλικά αεροσκάφη εμφανίστηκαν πάνω από την πόλη και λίγο αργότερα οι βόμβες έπεσαν στην περιοχή της λαϊκής αγοράς.
Η ίδια αφήγηση αποδίδει το χτύπημα στο γεγονός ότι οι Ιταλοί αεροπόροι, βλέποντας από ψηλά τη μεγάλη συγκέντρωση ανθρώπων, κάρων και κίνησης, θεώρησαν ότι επρόκειτο για στρατιωτική συγκέντρωση. Αυτό αποτελεί ερμηνεία της συγκεκριμένης μαρτυρίας και όχι κάτι που μπορεί σήμερα να θεωρηθεί αποδεδειγμένο ως προς τις προθέσεις των πληρωμάτων.
Το βέβαιο είναι ότι υπήρξαν νεκροί και τραυματίες μεταξύ των αμάχων, ενώ καταγράφονται και σοβαρές ζημιές σε σπίτια της περιοχής. Οι διαθέσιμες αφηγήσεις μιλούν για πολλά θύματα, χωρίς όμως μέχρι στιγμής να έχει εντοπιστεί επίσημος κατάλογος που να μας επιτρέπει να αναφέρουμε με ασφάλεια συγκεκριμένο αριθμό νεκρών.
Μαρτυρία κατοίκου της περιοχής αναφέρει επίσης ότι μεγάλο μέρος των σπιτιών γύρω από την Πηγάδα υπέστη καταστροφές από τον βομβαρδισμό.
Έτσι, λίγες μόλις ημέρες μετά την έναρξη του πολέμου, οι κάτοικοι μιας πυκνοκατοικημένης πειραϊκής γειτονιάς βρέθηκαν ξαφνικά αντιμέτωποι με τη σκληρότερη πλευρά του.
Ο πόλεμος δεν βρισκόταν πλέον μόνο στο μέτωπο.
Είχε φτάσει στις λαϊκές αγορές και στα σπίτια του Πειραιά.
Μια φωτογραφία του Πειραιά στην «Evening Post»
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ένα φωτογραφικό τεκμήριο που δημοσιεύθηκε την ίδια ημερομηνία στην άλλη άκρη του κόσμου.
Στην εφημερίδα Evening Post της Νέας Ζηλανδίας, στις 5 Νοεμβρίου 1940, δημοσιεύθηκε φωτογραφία του λιμανιού του Πειραιά με λεζάντα που ανέφερε:
«The busy harbour of Piraeus, seaport of Athens, has been bombed by Italian aircraft.»
Δηλαδή ότι το πολυσύχναστο λιμάνι του Πειραιά είχε βομβαρδιστεί από ιταλικά αεροσκάφη.
Η φωτογραφία αποδίδεται στην Alexander Turnbull Library στο Wellington της Νέας Ζηλανδίας και καταγράφεται με αριθμό αρχείου 17714909.
Χρειάζεται, ωστόσο, μια διευκρίνιση: η ημερομηνία 5 Νοεμβρίου 1940 αφορά τη δημοσίευση της φωτογραφίας. Από τα διαθέσιμα στοιχεία δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι η ίδια η φωτογραφία τραβήχτηκε μετά τον συγκεκριμένο βομβαρδισμό της 5ης Νοεμβρίου.
Αποτελεί πάντως ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον διεθνές φωτογραφικό τεκμήριο για τον Πειραιά των πρώτων ημερών του Ελληνοϊταλικού Πολέμου.
Και τότε εμφανίστηκαν τα… «ζωντανά ψάρια»
Από τον ίδιο μήνα σώζεται μία από τις πιο παράξενες ιστορίες του πολεμικού Πειραιά.
Τη διηγήθηκε ο Νικόλαος Κατραμπασάς, ένας από τους πρώτους αξιωματικούς της Αστυνομίας Πόλεων, τον οποίο ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος βρήκε στη θέση του Αστυνομικού Διευθυντή Πειραιά.
Η ιστορία καταγράφηκε αργότερα στο βιβλίο του και αναδημοσιεύθηκε στην «Αστυνομική Επιθεώρηση».
Ο Κατραμπασάς θυμόταν:
«Ένα πρωί, ώρα 11, του Νοεμβρίου 1940», η εχθρική αεροπορία βομβάρδισε σφοδρά το λιμάνι του Πειραιά.
Η διατύπωση έχει σημασία.
Το «ώρα 11» σημαίνει 11 το πρωί και όχι «11 Νοεμβρίου».
Η μαρτυρία επιβεβαιώνει συνεπώς ότι το περιστατικό συνέβη τον Νοέμβριο του 1940, αλλά δεν μας δίνει την ακριβή ημέρα.
Είναι πιθανό να αφορά την επιδρομή της 5ης Νοεμβρίου, όμως αυτό δεν μπορεί να θεωρηθεί απολύτως βέβαιο μόνο από τη συγκεκριμένη πηγή.
Το ίδιο βράδυ, ο Κατραμπασάς ανέβηκε στην Αθήνα για να δώσει τη συνηθισμένη καθημερινή αναφορά του στο Υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας.
Εκεί τον πλησίασαν αξιωματικοί που ήθελαν να μάθουν τι είχε συμβεί στον Πειραιά.
Και ένας από αυτούς τον ρώτησε κάτι που τον άφησε έκπληκτο:
«Και με τα ψάρια πώς έγινε;»
Ο Αστυνομικός Διευθυντής δεν γνώριζε τίποτα.
Σύντομα πληροφορήθηκε ότι μετά τη λήξη του συναγερμού ένα Αστυνομικό Τμήμα του Πειραιά είχε αναφέρει ότι στην ταράτσα του κτιρίου είχαν βρεθεί ψάρια σχεδόν ζωντανά.
Η εξήγηση που είχε ήδη αρχίσει να κυκλοφορεί ήταν απίστευτη.
Οι εκρήξεις των βομβών στο λιμάνι είχαν, υποτίθεται, εκσφενδονίσει τα ψάρια από τη θάλασσα μέχρι την ταράτσα του Αστυνομικού Τμήματος.
Η πραγματική ιστορία των ψαριών
Ο Κατραμπασάς κατάλαβε ότι κάτι δεν μπορούσε να είναι σωστό.
Γνώριζε τις αποστάσεις των Αστυνομικών Τμημάτων από τα σημεία του λιμανιού όπου είχαν πέσει βόμβες και όταν επέστρεψε στον Πειραιά αποφάσισε να διερευνήσει την ιστορία.
Και τότε αποκαλύφθηκε τι πραγματικά είχε συμβεί.
Το πρωί του βομβαρδισμού είχαν ανέβει στην ταράτσα του κτιρίου, μεταξύ άλλων, και μερικοί ναύτες μιας γειτονικής λιμενικής υπηρεσίας για να παρακολουθήσουν τα αεροπλάνα.
Ένας από αυτούς κρατούσε μια χάρτινη σακούλα, από αυτές που χρησιμοποιούσαν οι ψαράδες, γεμάτη γόπες που είχε αγοράσει από την αγορά για κάποιον αξιωματικό του.
Όταν τα εχθρικά αεροσκάφη έφτασαν πάνω από το λιμάνι και άρχισαν να πέφτουν οι βόμβες, όσοι βρίσκονταν στην ταράτσα πανικοβλήθηκαν.
Όλοι έτρεξαν προς το καταφύγιο.
Μέσα στη βιασύνη, μερικές από τις γόπες έπεσαν από τη σακούλα του ναύτη.
Εκείνη τη στιγμή, μέσα στις εκρήξεις, κανείς δεν σταμάτησε φυσικά να τις μαζέψει.
Όταν έληξε ο συναγερμός και κάποιοι επέστρεψαν στην ταράτσα, είδαν τα ψάρια ακόμη φρέσκα.
Και μέσα στην αναστάτωση από όσα είχαν προηγηθεί δημιουργήθηκε ο μύθος:
Οι βόμβες τα είχαν πετάξει από τη θάλασσα μέχρι εκεί.
Μέχρι να αποκαλυφθεί η αλήθεια, η ιστορία είχε ήδη ταξιδέψει από τον Πειραιά μέχρι το Υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας στην Αθήνα.
Όπως έγραψε αργότερα ο Κατραμπασάς, όταν εξηγήθηκε τι είχε πραγματικά συμβεί, «ο μύθος διελύθη».
Ο Πειραιάς στις πρώτες ημέρες του πολέμου
Η ιστορία με τις γόπες μπορεί σήμερα να προκαλεί ένα χαμόγελο.
Το περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννήθηκε, όμως, μόνο αστείο δεν ήταν.
Τον Νοέμβριο του 1940 ο Πειραιάς ζούσε ήδη με τις σειρήνες, τους συναγερμούς και τον φόβο των αεροπορικών επιδρομών.
Στις 5 Νοεμβρίου, η ιταλική αεροπορία έστειλε εννέα CANT Z.1007bis εναντίον του Πειραιά.
Στην Πηγάδα, μια συνηθισμένη ημέρα λαϊκής αγοράς μετατράπηκε σε τραγωδία, με νεκρούς και τραυματίες αμάχους και καταστροφές σε σπίτια.
Την ίδια ημέρα, στην μακρινή Νέα Ζηλανδία, η «Evening Post» δημοσίευε φωτογραφία του μεγάλου λιμανιού ενημερώνοντας τους αναγνώστες της ότι ο Πειραιάς είχε βομβαρδιστεί από ιταλικά αεροσκάφη.
Και κάπου μέσα σε εκείνες τις ταραγμένες ημέρες, μερικές γόπες που έπεσαν από μια χαρτοσακούλα σε μια ταράτσα δημιούργησαν μια ιστορία που κατάφερε να επιβιώσει για περισσότερα από ογδόντα χρόνια.
Δύο εντελώς διαφορετικές εικόνες του ίδιου πολεμικού Πειραιά:
Από τη μία, η τραγωδία της Πηγάδας.
Από την άλλη, μια μικρή ανθρώπινη ιστορία που αποτυπώνει τον πανικό, τη σύγχυση και την ένταση μέσα στην οποία ζούσε τότε ολόκληρη η πόλη.
Κεντρική ιστορική πηγή για το περιστατικό με τα ψάρια: Αναμνήσεις Νικολάου Κατραμπασά, αναδημοσίευση στην «Αστυνομική Επιθεώρηση», Ιούνιος 1991, σελ. 396.
Πηγή φωτογραφίας: Alexander Turnbull Library, Wellington, New Zealand / «Evening Post», 5 Νοεμβρίου 1940, record 17714909.
