Η ιστορία του εμβληματικού σταδίου του Πειραιά ξεκινά αρκετά νωρίτερα από τα εγκαίνιά του το 1985. Το αρχικό σχέδιο του 1977 αφορούσε ένα ολόκληρο αθλητικό συγκρότημα ολυμπιακών προδιαγραφών στην αναμορφωμένη παραλιακή ζώνη του Νέου Φαλήρου.
Για τους περισσότερους Πειραιώτες το Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το μπάσκετ, τον Ολυμπιακό, το Ευρωμπάσκετ του 1987 και δεκάδες μεγάλες αθλητικές και πολιτιστικές διοργανώσεις. Όμως η αρχική ιστορία του χώρου είναι διαφορετική και πολύ πιο φιλόδοξη.
Το ΣΕΦ δεν σχεδιάστηκε αρχικά ως ένα μεμονωμένο κλειστό γήπεδο. Αποτελούσε το βασικό στοιχείο ενός εκτεταμένου σχεδίου για τη δημιουργία του «Αθλητικού Κέντρου Νέου Φαλήρου», ενός μεγάλου παραθαλάσσιου αθλητικού συγκροτήματος που θα άλλαζε συνολικά τη μορφή της περιοχής.
Η αρχή το 1977
Το 1977 η Γενική Γραμματεία Αθλητισμού προχώρησε σε αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για την ανάπτυξη της έκτασης στο Νέο Φάληρο. Το πρώτο βραβείο απέσπασε το γραφείο «Θύμιος Παπαγιάννης και Συνεργάτες», το οποίο ανέλαβε τον σχεδιασμό του νέου αθλητικού κέντρου. Το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής καταγράφει ρητά το έργο με την ονομασία «Αθλητικό Κέντρο Νέου Φαλήρου».
Η πρόθεση της Πολιτείας αποτυπώνεται ακόμη πιο καθαρά σε ένα σπάνιο κινηματογραφικό τεκμήριο του Ιστορικού Αρχείου της ΕΡΤ.
Στις 16 Οκτωβρίου 1977, ο τότε υφυπουργός Προεδρίας Αχιλλέας Καραμανλής πραγματοποίησε τη θεμελίωση του «Αθλητικού Κέντρου Νέου Φαλήρου», παρουσία υπουργών, υφυπουργών και βουλευτών του Πειραιά. Η ΕΡΤ έχει διασώσει το αυθεντικό ασπρόμαυρο φιλμ της τελετής.
Δείτε το ιστορικό βίντεο της θεμελίωσης του 1977 στο Αρχείο της ΕΡΤ
Επομένως, η ιστορία του έργου δεν ξεκινά το 1981, όπως συχνά αναφέρεται όταν γίνεται λόγος αποκλειστικά για την κατασκευή του σημερινού κτιρίου. Ο σχεδιασμός, ο διαγωνισμός και η επίσημη θεμελίωση του ευρύτερου αθλητικού κέντρου είχαν προηγηθεί ήδη από το 1977.
Ένα αθλητικό κέντρο ολυμπιακών προδιαγραφών
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η περιγραφή που δίνει σήμερα το ίδιο το αρχιτεκτονικό γραφείο του Θύμιου Παπαγιάννη.
Ο διαγωνισμός αφορούσε ένα «Olympic-standard sports center», δηλαδή αθλητικό κέντρο ολυμπιακών προδιαγραφών, σε επιχωματωμένη παραλιακή έκταση περίπου 32 εκταρίων κοντά στον Πειραιά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η επίσημη ονομασία του ήταν «Ολυμπιακό Κέντρο Φαλήρου». Η ονομασία που τεκμηριώνεται το 1977 είναι Αθλητικό Κέντρο Νέου Φαλήρου. Όμως το μέγεθος και οι προδιαγραφές του σχεδιασμού εξηγούν γιατί σε μεταγενέστερες αναφορές συνδέθηκε τόσο έντονα με την έννοια ενός ολυμπιακού αθλητικού συγκροτήματος.
Το σημερινό ΣΕΦ θα ήταν η καρδιά ενός πολύ μεγαλύτερου συνόλου.
Η αρχική μελέτη περιλάμβανε, εκτός από τη μεγάλη κλειστή αρένα, κλειστές και ανοικτές κολυμβητικές εγκαταστάσεις, εγκαταστάσεις ιστιοπλοΐας και κωπηλασίας, αίθουσες προπόνησης, συνεδριακές λειτουργίες και μεγάλους υπαίθριους χώρους άθλησης και αναψυχής.
Στην πραγματικότητα, επρόκειτο για μια προσπάθεια δημιουργίας ενός ολοκληρωμένου παραθαλάσσιου αθλητικού πόλου για τον Πειραιά και ολόκληρη την Αθήνα, αρκετά χρόνια πριν ολοκληρωθεί το Ολυμπιακό Αθλητικό Κέντρο της Καλογρέζας.
Το Νέο Φάληρο αλλάζει μορφή
Η κατασκευή του αθλητικού κέντρου ήταν ταυτόχρονα και μια από τις μεγάλες παρεμβάσεις που άλλαξαν οριστικά την παραλιακή εικόνα του Νέου Φαλήρου.
Η έκταση στην οποία αναπτύχθηκε ήταν σε σημαντικό βαθμό γη που είχε δημιουργηθεί από επιχώσεις. Το αρχιτεκτονικό γραφείο χαρακτηρίζει το έργο ως την πρώτη σημαντική παρέμβαση για την ανάπτυξη του θαλάσσιου μετώπου του Φαληρικού Όρμου.
Έτσι άρχισε να σχηματίζεται η εικόνα της περιοχής που γνωρίζουμε σήμερα: το ΣΕΦ, οι μεγάλοι υπαίθριοι χώροι, οι κυκλοφοριακές υποδομές και η νέα ακτογραμμή αντικατέστησαν σταδιακά ένα εντελώς διαφορετικό Νέο Φάληρο.
Η εντυπωσιακή κατασκευή του ΣΕΦ
Η κεντρική αρένα αποτέλεσε για την εποχή της ένα ιδιαίτερα απαιτητικό τεχνικό έργο.
Το κυκλικό κτίριο έχει διάμετρο περίπου 120 μέτρων και ελεύθερο ύψος 25 μέτρων. Το χαρακτηριστικότερο στοιχείο ήταν η οροφή του: ένα μεγάλο ορθογωνικό πλέγμα χαλύβδινων καλωδίων, το οποίο στηρίζεται σε περιμετρικό δακτύλιο οπλισμένου σκυροδέματος και 32 στηρίγματα.
Οι φωτογραφίες της εποχής από το εργοτάξιο είναι εντυπωσιακές. Το σημερινό γνώριμο περίγραμμα του ΣΕΦ εμφανίζεται σταδιακά μέσα από τεράστιες κατασκευές από οπλισμένο σκυρόδεμα, γερανούς και, αργότερα, το μεταλλικό πλέγμα που θα σχημάτιζε τη μοναδική στέγη του.
Το γραφείο Παπαγιάννη δίνει ως συνολική περίοδο του έργου τα έτη 1977–1984.
Από το Αθλητικό Κέντρο Νέου Φαλήρου στο Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας
Το κτίριο ολοκληρώθηκε ουσιαστικά μέσα στο 1984, όμως η επίσημη είσοδός του στη δημόσια ζωή έγινε στις 16 Φεβρουαρίου 1985, όταν εγκαινιάστηκε κατά την έναρξη του 1ου Πανελληνίου Πρωταθλήματος Κλειστού Στίβου.
Μόλις έναν μήνα αργότερα φιλοξένησε το Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα Κλειστού Στίβου του 1985, αρχίζοντας αμέσως τη διαδρομή του ως μία από τις σημαντικότερες αθλητικές εγκαταστάσεις της χώρας.
Ακολούθησαν δεκάδες μεγάλες διοργανώσεις και φυσικά η στιγμή που σημάδεψε περισσότερο από κάθε άλλη τη συλλογική μνήμη των Ελλήνων: η κατάκτηση του Ευρωμπάσκετ από την Εθνική Ελλάδας το 1987.
Το 1991 ήρθε και η διεθνής αρχιτεκτονική αναγνώριση. Το ΣΕΦ τιμήθηκε με το Χρυσό Βραβείο της IAKS, ενώ στην επίσημη καταγραφή του βραβείου ο ιδιοκτήτης αναφέρεται ως «Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας / Αθλητικό Κέντρο Πειραιά».
Η ονομασία αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς διατηρεί τη μνήμη της αρχικής λογικής του έργου: όχι ενός απλού σταδίου, αλλά ενός ολόκληρου Αθλητικού Κέντρου του Πειραιά.
Ένα σχέδιο μεγαλύτερο από το γήπεδο που τελικά γνωρίσαμε
Σχεδόν πέντε δεκαετίες μετά τον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό του 1977, το ΣΕΦ εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα τοπόσημα του Πειραιά.
Η ιστορία του όμως δείχνει ότι η αρχική φιλοδοξία ήταν ακόμη μεγαλύτερη.
Στο Νέο Φάληρο σχεδιαζόταν ένας ολόκληρος παραθαλάσσιος αθλητικός κόσμος, με κλειστό στάδιο, κολυμβητικές εγκαταστάσεις, θαλάσσια αθλήματα, προπονητήρια και εκτεταμένους δημόσιους χώρους. Ένα αθλητικό κέντρο ολυμπιακών προδιαγραφών, που ξεκίνησε να παίρνει μορφή το 1977 και από το οποίο το Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας έγινε τελικά το πιο εμβληματικό και διαχρονικό κομμάτι.
Και ίσως γι’ αυτό, ακόμη και σήμερα, το ΣΕΦ δεν είναι απλώς ένα γήπεδο. Είναι το σημαντικότερο σωζόμενο αποτύπωμα ενός πολύ μεγαλύτερου σχεδίου για το Νέο Φάληρο και το παραλιακό μέτωπο του Πειραιά.
