Πού γεννιόταν ο Πειραιάς;

Σήμερα, όταν ακούμε ότι κάποιος «γεννήθηκε στον Πειραιά», το μυαλό πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στο Τζάνειο. Πριν από μερικές δεκαετίες, όμως, τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά.

Στο κέντρο, στο Πασαλιμάνι, στην Αγία Σοφία και σε άλλες γειτονιές λειτουργούσαν μικρές ιδιωτικές μαιευτικές κλινικές. Άλλες είχαν κανονική επωνυμία, άλλες ήταν γνωστές απλώς με το όνομα του γιατρού: «στου Χριστοδουλάκου», «στου Βλασσόπουλου», «στου Μαντή», «στου Τσιγκούνη».

Σε αυτές γεννήθηκαν χιλιάδες Πειραιώτες.

Τα περισσότερα από αυτά τα μαιευτήρια εξαφανίστηκαν χωρίς να αφήσουν πίσω τους οργανωμένο αρχείο. Οι πολυκατοικίες άλλαξαν, οι δρόμοι άλλαξαν όψη, οι κλινικές έκλεισαν και οι πινακίδες κατέβηκαν. Η ύπαρξή τους σώζεται σήμερα σε παλιές εφημερίδες, οδηγούς πόλεως, βιογραφίες γιατρών και –ίσως περισσότερο από οπουδήποτε αλλού– στις οικογενειακές αναμνήσεις των Πειραιωτών.

Κάνοντας μια πρώτη συστηματική έρευνα, προσπαθήσαμε να ξανασυνθέσουμε αυτόν τον σχεδόν χαμένο χάρτη.

Και σήμερα γεννιούνται παιδιά στον Πειραιά

Ας ξεκινήσουμε από μια απορία που δημιουργείται συχνά: υπάρχουν σήμερα γεννήσεις μέσα στον ίδιο τον Πειραιά;

Η απάντηση είναι ναι.

Το Τζάνειο εξακολουθεί να διαθέτει Μαιευτική Κλινική. Στις επίσημες εφημερίες νοσοκομείων του Υπουργείου Υγείας για το 2026 το Γενικό Νοσοκομείο Πειραιά «Τζάνειο» εμφανίζεται κανονικά τόσο στη Γυναικολογική όσο και στη Μαιευτική εφημερία.

Επομένως, ακόμη και σήμερα ένα παιδί μπορεί κυριολεκτικά να έχει ως τόπο γέννησης τον Πειραιά.

Η ιστορία, μάλιστα, του Τζανείου με τη μαιευτική είναι εξαιρετικά παλιά.

1877: Ο Πειραιάς αποκτά Δημοτικό Μαιευτήριο

Μόλις λίγα χρόνια μετά την έναρξη λειτουργίας του Τζανείου, οργανώθηκε στον Πειραιά και ειδική δομή για τις μητέρες.

Ιστορική επιστημονική μελέτη για τη μαιευτική περίθαλψη στην Ελλάδα καταγράφει ότι το 1877 ιδρύθηκε το Δημοτικό Μαιευτήριο Πειραιώς ως προσάρτημα του Τζανείου Νοσοκομείου.

Αργότερα οι υποδομές μεγάλωσαν. Σύμφωνα με ιστορική έκδοση του ίδιου του Τζανείου, το 1925 οικοδομήθηκε νέο κτίριο «Μαιευτηρίου», με αρχιτέκτονα τον Δ. Παρασκευά και δαπάνη του Δήμου Πειραιά. Σώζεται μάλιστα φωτογραφία του παλιού αυτού κτιρίου.

Άρα η οργανωμένη μαιευτική παρουσία στον Πειραιά δεν είναι ιστορία μερικών δεκαετιών. Πλησιάζει τα 150 χρόνια.

Όμως το Τζάνειο δεν ήταν μόνο του.

Στις αρχές του 20ού αιώνα εμφανίζονται οι ιδιωτικές κλινικές

Η έρευνα μάς πηγαίνει ακόμη και στις αρχές του 1900.

Ο μαιευτήρας–γυναικολόγος Βασίλειος Π. Παστός, απόφοιτος του Πανεπιστημίου Αθηνών και μετεκπαιδευμένος στη Βιέννη, καταγράφεται ότι στις αρχές του 20ού αιώνα ίδρυσε δική του κλινική στον Πειραιά.

Την ίδια περίπου εποχή αναφέρεται και ο μαιευτήρας–γυναικολόγος Β. Τσιγκούνης, ο οποίος επίσης διατηρούσε ιδιωτική κλινική στον Πειραιά.

Το επώνυμο Τσιγκούνης θα το ξανασυναντήσουμε πολλές δεκαετίες αργότερα.

Και αυτό είναι ένα από τα μικρά ιστορικά μυστήρια της έρευνας.

Το 1932 ο Πειραιάς είχε ήδη δεκάδες ιδιωτικές κλινικές

Μια πολύτιμη εικόνα μάς δίνει ο «Εγκόλπιος Οδηγός Αστυφύλακος» του 1932-33.

Στον Πειραιά καταγράφει την Αστυκλινική, τις κλινικές Γκιώνη, Ζορπαλά, Γεωργακοπούλου, Κατσαρά, Μουστάκα, την Πολυκλινική, τον Άγιο Σπυρίδωνα, τον Άγιο Θεράποντα, δύο κλινικές με την επωνυμία Ευαγγελισμός και τους Αγίους Αναργύρους.

Δεν ήταν όλες μαιευτικές. Η καταγραφή όμως αποκαλύπτει κάτι σημαντικό: ο Πειραιάς του Μεσοπολέμου διέθετε ήδη πυκνό δίκτυο ιδιωτικής περίθαλψης, μέσα στο οποίο λειτουργούσαν και μαιευτικά τμήματα.

Και για μία από αυτές έχουμε πλέον αδιάσειστο στοιχείο.

«Άγιος Θεράπων» – ένα ξεχασμένο μαιευτικό τμήμα του 1932

Στην Λεωφόρο Σωκράτους 51 λειτουργούσε η κλινική «Άγιος Θεράπων».

Σε διαφήμιση της Πρωτοχρονιάς του 1932 η κλινική παρουσίαζε αναλυτικά τις υπηρεσίες της. Στα εξωτερικά ιατρεία περιλαμβάνονταν Παθολογικό, Χειρουργικό, Λαρυγγολογικό, Ορθοπεδικό, Γυναικολογικό και, ρητά, Μαιευτικό τμήμα.

Διέθετε παράλληλα κλίνες Α΄, Β΄ και Γ΄ θέσεως και χειρουργικές εγκαταστάσεις.

Είναι μία από εκείνες τις περιπτώσεις που έχουν σχεδόν διαγραφεί από τη συλλογική μνήμη της πόλης, παρότι πριν από ενενήντα και πλέον χρόνια αποτελούσαν κομμάτι της καθημερινότητας των Πειραιωτών.

Ο «Ασκληπιός» απέναντι από την Ιωνίδειο

Ακόμη πιο ξεκάθαρη είναι η περίπτωση του «Ασκληπιού».

Το 1936 λειτουργούσε στη Σωτήρος 18, στη συμβολή με την τότε λεωφόρο Βασιλέως Κωνσταντίνου, σημερινή Ηρώων Πολυτεχνείου, ακριβώς απέναντι από την Ιωνίδειο Σχολή.

Και δεν ήταν απλώς μια γενική κλινική που πραγματοποιούσε περιστασιακά τοκετούς.

Οι πληροφορίες που συνοδεύουν παλιά φωτογραφία του κτιρίου τον χαρακτηρίζουν ως «πρότυπο μαιευτική κλινική».

Σκεφτείτε τη σημερινή εικόνα του σημείου και προσπαθήστε να φανταστείτε ότι εκεί, στην καρδιά του κέντρου του Πειραιά, ακούγονταν καθημερινά τα πρώτα κλάματα νεογέννητων.

Η άγνωστη κλινική Λούρου στο Πασαλιμάνι

Ένα από τα πιο απρόσμενα ευρήματα της έρευνας είναι μια μαιευτική κλινική Λούρου στο Πασαλιμάνι.

Η πληροφορία προέρχεται από τη βιογραφία της Διαμάντως Πρέκα, της περίφημης «κυρά-Διαμάντως», μαίας της Αμοργού. Πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο άφησε την Αμοργό και ήρθε στον Πειραιά για να εργαστεί και να μαθητεύσει στη «μαιευτική κλινική του Λούρου στο Πασαλιμάνι», πριν επιστρέψει στο νησί ως διπλωματούχος μαία.

Δεν έχουμε ακόμη καταφέρει να ταυτοποιήσουμε με βεβαιότητα ποιος ακριβώς Λούρος ήταν ο ιδιοκτήτης, ούτε σε ποιο κτίριο του Πασαλιμανιού στεγαζόταν.

Γι’ αυτό η συγκεκριμένη περίπτωση χρειάζεται ακόμη αρχειακή έρευνα.

Αλλά η αναφορά είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, επειδή μας αποκαλύπτει ότι ήδη πριν από τον πόλεμο το Πασαλιμάνι είχε αρχίσει να εξελίσσεται σε μικρό κέντρο μαιευτικής περίθαλψης.

Ο «Λευκός Σταυρός» και ο Γρηγόρης Λαμπράκης

Ο γνωστότερος ίσως από τους παλιούς ιδιωτικούς φορείς υγείας του Πασαλιμανιού ήταν ο «Λευκός Σταυρός».

Την κλινική είχε ιδρύσει προπολεμικά ο γιατρός Θεόδωρος Λαμπράκης, αδελφός του Γρηγόρη Λαμπράκη. Ο ίδιος ο Γρηγόρης, ήδη υφηγητής Μαιευτικής και Γυναικολογίας, ανέλαβε το 1950 τη διεύθυνση της Μαιευτικής–Γυναικολογικής Κλινικής του Λευκού Σταυρού και παρέμεινε έως το 1957.

Ιστορική αναφορά τοποθετεί τότε την κλινική στην Ακτή Τρύφωνος Μουτσοπούλου 79.

Ο Λευκός Σταυρός συνέχισε αργότερα την πορεία του ως γενική κλινική και το 1967 μεταφέρθηκε στη Φιλελλήνων 34.

Δεν έχουμε ακόμη βρει την ακριβή ημερομηνία κατά την οποία σταμάτησαν οι τοκετοί εκεί. Είναι όμως βέβαιο ότι στη δεκαετία του 1950 αποτελούσε ένα από τα σημαντικά μαιευτικά κέντρα της πόλης.

Κλινική Χριστοδουλάκου: πάνω από τη «Σπηλιά του Παρασκευά»

Στο Πασαλιμάνι λειτουργούσε και η κλινική Χριστοδουλάκου.

Εδώ η καλύτερη πηγή είναι ένας άνθρωπος που γεννήθηκε ο ίδιος εκεί.

Ο Βαγγέλης Γερμανός, μιλώντας για τα παιδικά του χρόνια στον Πειραιά, έχει αναφέρει ότι γεννήθηκε στην κλινική Χριστοδουλάκου στο Πασαλιμάνι, πάνω από τη γνωστή «Σπηλιά του Παρασκευά».

Ο Γερμανός γεννήθηκε το 1949, οπότε έχουμε ένα ασφαλές χρονικό σημείο λειτουργίας της κλινικής αμέσως μετά τον πόλεμο.

Η εικόνα της περιοχής εκείνη την εποχή ήταν τελείως διαφορετική: κέντρα διασκέδασης δίπλα στη θάλασσα, κατοικίες, γιατροί και μικρές ιδιωτικές κλινικές συνυπήρχαν σε απόσταση λίγων μέτρων.

Η κλινική Βλασσόπουλου στο Πασαλιμάνι

Μια ακόμη ξεχασμένη ονομασία είναι η κλινική Βλασσόπουλου.

Και εδώ η έρευνα έδωσε πλέον αρκετά ισχυρή επιβεβαίωση.

Σε έκδοση της Αδελφότητας Κρητών Πειραιά του 2026, Πειραιώτισσα γράφει χαρακτηριστικά ότι γεννήθηκε «στην κλινική Βλασσόπουλου στο Πασαλιμάνι».

Υπάρχει και δεύτερη ανεξάρτητη βιογραφική μαρτυρία: ο Δημήτρης Πεφάνης αναφέρει ως τόπο γέννησής του το Πασαλιμάνι και συγκεκριμένα την κλινική Βλασσόπουλου.

Παράλληλα, ο Ευάγγελος Βλασσόπουλος καταγράφεται σε βιογραφικά στοιχεία ως «Γυναικολόγος, Μαιευτήρας, Χειρουργός, Κλινικάρχης στον Πειραιά».

Μένει να βρούμε την ακριβή διεύθυνση του κτιρίου.

Και στην Αγία Σοφία: η κλινική Μαντή

Τα μικρά μαιευτήρια δεν περιορίζονταν στο κέντρο και στο Πασαλιμάνι.

Στην Αγία Σοφία λειτουργούσε η κλινική Μαντή.

Η ύπαρξή της διασώζεται σε βιογραφικό βιβλίο για τον καθηγητή Παναγιώτη Μαχαίρα. Στην περιγραφή της ζωής του αναφέρεται συγκεκριμένα ότι γεννήθηκε «στην κλινική του Μαντή, στην Αγιά Σοφία του Πειραιά, κοντά στο γαλατάδικο του Υφαντή».

Μια τόσο μικρή λεπτομέρεια αποδεικνύεται σήμερα πολύτιμη.

Μας δείχνει ότι και οι βόρειες εργατικές συνοικίες του Πειραιά διέθεταν δικές τους κλινικές, χωρίς οι οικογένειες να χρειάζεται πάντοτε να κατεβαίνουν στο Τζάνειο ή στο Πασαλιμάνι.

Τσιγκούνης και «ΖΩΗ»: ένα μαιευτήριο που περιμένει να ξαναβρεί το αρχείο του

Από όλες τις περιπτώσεις, ίσως η πιο μυστηριώδης είναι η κλινική Τσιγκούνη.

Όπως ήδη αναφέραμε, καταγράφεται μαιευτήρας–γυναικολόγος με το επώνυμο Τσιγκούνης που διατηρούσε δική του κλινική στον Πειραιά περίπου από τις αρχές του 20ού αιώνα.

Πολλές δεκαετίες αργότερα εμφανίζεται ξανά το ίδιο επώνυμο στις αναμνήσεις Πειραιωτών.

Μία ιδιαίτερα συγκεκριμένη δημόσια μαρτυρία αναφέρει γέννηση στις 17 Μαΐου 1977 στην «κλινική Αν. Τσιγκούνη», την οποία ο ίδιος ο αφηγητής αποκαλεί «αλλιώς μαιευτήριο ΖΩΗ στον Πειραιά».

Εδώ χρειάζεται προσοχή.

Η μαρτυρία είναι πολύτιμη, όμως μέχρι στιγμής δεν έχουμε εντοπίσει επίσημη διαφήμιση, τηλεφωνικό κατάλογο ή διοικητικό έγγραφο που να αποδεικνύει ότι «ΖΩΗ» ήταν πράγματι η επίσημη επωνυμία της κλινικής Τσιγκούνη.

Γι’ αυτό και το καταγράφουμε ως ισχυρή προφορική μνήμη που μένει να επιβεβαιωθεί αρχειακά.

Το πιθανότερο είναι ότι ένας παλιός τηλεφωνικός κατάλογος των δεκαετιών του 1960 ή του 1970 θα μας δώσει την οριστική απάντηση.

Μια ολόκληρη πόλη μικρών κλινικών

Όλα αυτά αλλάζουν αρκετά την εικόνα που έχουμε για τον παλιό Πειραιά.

Το μαιευτήριο δεν ήταν απαραίτητα ένα τεράστιο νοσοκομείο σαν αυτά που γνωρίζουμε σήμερα.

Μπορούσε να είναι μια σχετικά μικρή κλινική σε ένα πολυώροφο κτίριο του Πασαλιμανιού, ένα θεραπευτήριο σε μια γειτονιά της Αγίας Σοφίας ή μια κλινική γνωστή σε όλους απλώς από το επώνυμο του γιατρού.

Μάλιστα, οι προφορικές μαρτυρίες δείχνουν ότι ο κατάλογος που έχουμε συγκεντρώσει δεν είναι ακόμη πλήρης.

Υπάρχουν άνθρωποι που θυμούνται ότι γεννήθηκαν σε ιδιωτική κλινική του Πειραιά χωρίς πλέον να θυμούνται την ονομασία της. Υπάρχει ακόμη μαρτυρία γυναίκας για ιδιωτικό μαιευτήριο της πόλης όπου γίνονταν οργανωμένα μαθήματα ανώδυνου τοκετού – αλλά το όνομα της κλινικής έχει χαθεί από τη μνήμη της.

Αυτό ακριβώς δείχνει πόσο εύκολα μπορεί να χαθεί η μικρή ιστορία μιας πόλης.

Και μετά ήρθαν τα μεγάλα μαιευτήρια της Αθήνας

Με την πάροδο των δεκαετιών άλλαξε συνολικά το μοντέλο της ιδιωτικής υγείας.

Οι μικρές συνοικιακές κλινικές άρχισαν να υποχωρούν μπροστά στα μεγάλα οργανωμένα ιδιωτικά θεραπευτήρια και μαιευτήρια της Αθήνας και των προαστίων.

Στον Πειραιά οι παλιές μαιευτικές κλινικές σταδιακά έκλεισαν ή άλλαξαν αντικείμενο.

Και όμως, δύο φορές μέσα στον 21ο αιώνα επιχειρήθηκε να δημιουργηθεί ξανά στην πόλη μεγάλο σύγχρονο ιδιωτικό μαιευτήριο.

Καμία από τις δύο προσπάθειες δεν ολοκληρώθηκε.

Το ΙΑΣΩ που θα χτιζόταν στη ΧΡΩΠΕΙ

Η πρώτη και μεγαλύτερη περίπτωση εμφανίστηκε το 2007-2008.

Ο Όμιλος ΙΑΣΩ σχεδίαζε τότε νέα μαιευτική κλινική στον Πειραιά, στην τεράστια έκταση της πρώην ΧΡΩΠΕΙ, πίσω από το Στάδιο Καραϊσκάκη.

Το μαιευτήριο εντάχθηκε στο σχέδιο αξιοποίησης του ακινήτου που προωθούσε ο όμιλος Χαραγκιώνη. Το Capital έγραφε τότε ρητά ότι στο σχέδιο είχε προστεθεί «η ανέγερση μαιευτηρίου από τον όμιλο ΙΑΣΩ».

Ήταν μια επένδυση που, αν είχε πραγματοποιηθεί, θα άλλαζε ολόκληρο τον υγειονομικό χάρτη του Πειραιά και πιθανότατα των νοτίων προαστίων.

Το Aegean Park όμως δεν κατασκευάστηκε ποτέ και μαζί του εξαφανίστηκε και το σχεδιαζόμενο ΙΑΣΩ Πειραιά.

2013: μαιευτική κλινική και στο παλιό εργοστάσιο της ΗΒΗ

Μόλις μερικά χρόνια αργότερα εμφανίστηκε ένα δεύτερο σχέδιο.

Το 2013 συζητήθηκε η αξιοποίηση του ιστορικού οικοπέδου της ΗΒΗ στη λεωφόρο Πειραιώς, απέναντι από την Colgate, στα όρια Νέου Φαλήρου και Καμινίων.

Οι πληροφορίες της εποχής μιλούσαν ξεκάθαρα για ενδιαφέρον ιδιωτών ώστε εκεί να στεγαστεί μαιευτική κλινική και ενδεχομένως γενική κλινική.

Οι απαιτούμενες πολεοδομικές διαδικασίες προχώρησαν και το θέμα συζητήθηκε έντονα στο Δημοτικό Συμβούλιο.

Η επένδυση όμως δεν υλοποιήθηκε ούτε αυτή.

Έτσι, σε απόσταση λίγων εκατοντάδων μέτρων μεταξύ τους, δύο μεγάλα ακίνητα του Πειραιά –η ΧΡΩΠΕΙ και η ΗΒΗ– βρέθηκαν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους να προορίζονται για μεγάλα ιδιωτικά μαιευτικά συγκροτήματα.

Κανένα δεν έγινε.

Από «στου Μαντή» και «στου Βλασσόπουλου» πίσω στο Τζάνειο

Η ιστορία κάνει έναν παράξενο κύκλο.

Το 1877 ο Πειραιάς αποκτούσε το Δημοτικό του Μαιευτήριο στο Τζάνειο.

Στον 20ό αιώνα, γύρω από αυτό αναπτύχθηκε ένας ολόκληρος κόσμος ιδιωτικών κλινικών: Παστός, Τσιγκούνης, Άγιος Θεράπων, Ασκληπιός, Λούρος, Λευκός Σταυρός, Χριστοδουλάκος, Βλασσόπουλος, Μαντής και πιθανότατα αρκετές ακόμη που δεν έχουμε εντοπίσει.

Κάποτε ένας Πειραιώτης δεν έλεγε απλώς «γεννήθηκα στον Πειραιά».

Έλεγε «γεννήθηκα στου Βλασσόπουλου», «στου Χριστοδουλάκου», «στου Μαντή» ή «στον Λευκό Σταυρό» – και όλοι στη γειτονιά ήξεραν πού ακριβώς εννοούσε.

Αργότερα οι μικρές κλινικές χάθηκαν. Και όταν, δεκαετίες μετά, επιχειρήθηκε να επιστρέψει το μεγάλο ιδιωτικό μαιευτήριο στον Πειραιά, πρώτα στη ΧΡΩΠΕΙ και μετά στην ΗΒΗ, τα σχέδια έμειναν τελικά στα χαρτιά.

Το Τζάνειο, όμως, παρέμεινε.

Και σχεδόν ενάμιση αιώνα μετά την ίδρυση του Δημοτικού Μαιευτηρίου Πειραιώς, εξακολουθεί ακόμη και το 2026 να εφημερεύει στη Μαιευτική.

Ίσως λοιπόν η ιστορία των μαιευτηρίων του Πειραιά να μην είναι απλώς μια ιστορία παλιών κτιρίων και γιατρών.

Είναι η ιστορία του τόπου όπου ξεκίνησε η ζωή για πολλές γενιές Πειραιωτών.

Και υπάρχουν ακόμη πολλά ονόματα που περιμένουν να ξαναβρεθούν.