Το 1895 ήταν μια δύσκολη χρονιά για τον Πειραιά. Η πόλη, που αναπτυσσόταν με ταχύτατους ρυθμούς στα τέλη του 19ου αιώνα, βρέθηκε αντιμέτωπη με μία από τις πλέον επίφοβες ασθένειες της εποχής: την ευλογιά.
Η επιδημία δεν αποτελεί απλώς μια ανάμνηση της τοπικής παράδοσης. Σε επίσημη αναφορά του αμερικανικού Marine-Hospital Service, με ημερομηνία 28 Μαΐου 1895, αναφερόταν ότι η ευλογιά είχε εμφανιστεί στην Αθήνα και τον Πειραιά από τα μέσα Ιανουαρίου. Μέχρι τότε είχαν καταγραφεί 189 περιστατικά στον Πειραιά και 46 θάνατοι, αριθμοί ιδιαίτερα υψηλοί για τα δεδομένα της εποχής.
Οι ασθενείς που έπρεπε να απομονωθούν μεταφέρονταν, μεταξύ άλλων, στο περιβόητο Ευλογιοκομείο του Κανθάρου. Στις πειραϊκές αφηγήσεις της εποχής το ίδρυμα περιγράφεται ως τόπος απομόνωσης των ανθρώπων που έπασχαν από μεταδοτικά νοσήματα, σε μια εποχή κατά την οποία οι θεραπευτικές δυνατότητες ήταν εξαιρετικά περιορισμένες.
Παράλληλα, οι αρχές προσπαθούσαν να αντιμετωπίσουν την επιδημία και με τα μέσα της τότε δημόσιας υγείας. Ιστορική μελέτη για την υγειονομική περίθαλψη στην Ελλάδα αναφέρει ότι κατά τη μεγάλη επιδημία ευλογιάς του 1895 ο Πειραιάς χωρίστηκε σε τέσσερις υγειονομικούς τομείς, με γιατρό σε κάθε έναν για τον δωρεάν εμβολιασμό των φτωχότερων κατοίκων. Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους ιδρύθηκε μάλιστα στον Πειραιά νέο εμβολιαστικό εργαστήριο, με δυνατότητα παραγωγής περίπου 400 σωληναρίων εμβολίου ημερησίως.
Η εικόνα που είχε βρεθεί στα βράχια της Πειραϊκής
Λίγα χρόνια νωρίτερα, γύρω στο 1890, σύμφωνα με την ιστορία που διασώζει η Ιερά Μητρόπολη Πειραιώς, ένας ψαράς είχε ανασύρει από τα βράχια της Πειραϊκής μια παλαιά εικόνα της Θεοτόκου με τον μικρό Χριστό και το χαρακτηριστικό «ρόδον». Η εικόνα έγινε γνωστή ως Παναγία «Ρόδον το Αμάραντον».
Η οικογένεια Κατσαρού έκτισε τότε ιδιωτικό παρεκκλήσιο για να στεγάσει την εικόνα. Επομένως, ο ναός στον οποίο συγκεντρώθηκαν οι Πειραιώτες το 1895 δεν ήταν ο σημερινός μεγάλος ναός που γνωρίζουμε στην Πειραϊκή, αλλά το μικρό παλαιό παρεκκλήσιο. Ο σημερινός ναός δημιουργήθηκε πολλές δεκαετίες αργότερα και εγκαινιάστηκε το 1986.
23 Σεπτεμβρίου 1895: το δημόσιο κάλεσμα
Μέσα σε αυτό το κλίμα φόβου, η τοπική εκκλησιαστική ιστορία καταγράφει ένα γεγονός που έμελλε να μείνει βαθιά χαραγμένο στη μνήμη του Πειραιά.
Στις 23 Σεπτεμβρίου 1895, λαός και κλήρος απηύθυναν δημόσιο κάλεσμα προς τους κατοίκους της πόλης να συγκεντρωθούν τρεις ημέρες αργότερα στον παλαιό ναό της Παναγίας «Ρόδον το Αμάραντον».
Η ημερομηνία που ορίστηκε ήταν η 26η Σεπτεμβρίου, ημέρα κατά την οποία τιμάται ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος.
Το κάλεσμα βρήκε μεγάλη ανταπόκριση. Σύμφωνα με την αφήγηση που έχει διασωθεί, πλήθος Πειραιωτών συγκεντρώθηκε έξω από τον μικρό ναό και, μετά τη Θεία Λειτουργία, ξεκίνησε η μεγάλη λιτανεία.
Μπροστά βρισκόταν η εικόνα της Παναγίας «Ρόδον το Αμάραντον», ακολουθούσε ο κλήρος και πίσω του πλήθος κατοίκων της πόλης, που προσευχόταν για την κατάπαυση της επιδημίας.
Η λιτανεία που έμεινε στην ιστορία του Πειραιά
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση του Πειραιά, μετά τη λιτανεία τα θύματα της ευλογιάς άρχισαν να μειώνονται και η επιδημία σταδιακά υποχώρησε. Το γεγονός θεωρήθηκε από τους πιστούς θαύμα της Παναγίας και συνδέθηκε οριστικά με την ιστορία της εικόνας «Ρόδον το Αμάραντον». Η ίδια παράδοση εξακολουθεί μέχρι σήμερα να αναφέρεται επισήμως από την Ιερά Μητρόπολη Πειραιώς.
Ιστορικά, μπορούμε να διαχωρίσουμε δύο πράγματα: η ύπαρξη και η σοβαρότητα της επιδημίας του 1895 είναι ανεξάρτητα τεκμηριωμένες, όπως και τα οργανωμένα μέτρα εμβολιασμού που έλαβαν οι αρχές. Η σύνδεση της υποχώρησης της νόσου με τη λιτανεία αποτελεί την εκκλησιαστική και λαϊκή παράδοση που διατηρήθηκε από γενιά σε γενιά στον Πειραιά.
Περισσότερα από 130 χρόνια αργότερα, η εικόνα εξακολουθεί να βρίσκεται στον ομώνυμο Ιερό Ναό στην Πειραϊκή και η ιστορία εκείνων των ημερών αποτελεί ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο της θρησκευτικής αλλά και κοινωνικής ιστορίας της πόλης. Η σημερινή ενορία τοποθετεί τις απαρχές της ακριβώς σε εκείνη την εύρεση της εικόνας γύρω στο 1890.
