Για αρκετές δεκαετίες, το λιμάνι της Ζέας δεν ήταν μόνο η γνωστή μαρίνα σκαφών αναψυχής που γνωρίζουμε σήμερα. Από εκεί αναχωρούσαν καθημερινά τα περίφημα υδροπτέρυγα, τα «ιπτάμενα δελφίνια», συνδέοντας τον Πειραιά όχι μόνο με τα νησιά του Αργοσαρωνικού, αλλά και με μια εντυπωσιακή σειρά λιμανιών της ανατολικής Πελοποννήσου.
Σε ορισμένες περιόδους, από τη Ζέα μπορούσε κανείς να ταξιδέψει με «δελφίνι» μέχρι το Ναύπλιο, τη Μονεμβασιά, τη Νεάπολη και ακόμη και τα Κύθηρα.
Η ιστορία, μάλιστα, αρχίζει πριν ακόμη καθιερωθεί η ονομασία «Flying Dolphin».
Το EXPRESS και η αρχή των υδροπτέρυγων στη Ζέα
Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 εμφανίστηκε στον Σαρωνικό το EXPRESS, ένα ιταλικής κατασκευής υδροπτέρυγο τύπου Rodriguez P-50.
Το EXPRESS συνδέθηκε αρχικά με τον Σταύρο Νιάρχο και στη συνέχεια, από το 1962, με τον Γιάννη Λάτση. Ως αφετηρία του χρησιμοποιούσε το τότε Πασαλιμάνι, δηλαδή το λιμάνι της Ζέας.
Σύμφωνα με καταγραφές και δημοσιευμένα δρομολόγια της εποχής, πραγματοποιούσε δύο αναχωρήσεις την ημέρα:
08:00 Ζέα – Ύδρα – Σπέτσες
και
14:00 Ζέα – Πόρος – Ύδρα – Σπέτσες.
Αργότερα οι ώρες μεταβλήθηκαν σε 08:30 και 14:30, ενώ από το 1963 εμφανίζεται σε συγκεκριμένες ημέρες και προέκταση μέχρι το Ναύπλιο. Υπάρχουν επίσης μαρτυρίες για δρομολόγια προς το Λεωνίδιο. Το 1969 το EXPRESS μεταφέρθηκε από τη Ζέα στο κεντρικό λιμάνι του Πειραιά και λίγο αργότερα αποχώρησε οριστικά από την Ελλάδα.
Ήταν ουσιαστικά ο προάγγελος μιας πολύ μεγαλύτερης επανάστασης στις θαλάσσιες συγκοινωνίες του Πειραιά.
Η CERES και η μεγάλη εποχή των Flying Dolphins
Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 η CERES του Γιώργου Λιβανού δημιούργησε τον στόλο που έκανε τις λέξεις «ιπτάμενο δελφίνι» συνώνυμες με το γρήγορο ταξίδι στον Αργοσαρωνικό.
Τα πρώτα FLYING DOLPHIN I και FLYING DOLPHIN II, τύπου Kometa, μπήκαν στη γραμμή της Ζέας και σύντομα ακολούθησαν πολλά ακόμη.
Το αρχικό δίκτυο που καταγράφεται για τα δελφίνια της CERES ήταν πραγματικά εντυπωσιακό:
Ζέα – Αίγινα – Αγκίστρι – Μέθανα – Επίδαυρος – Πόρος – Ύδρα – Ερμιόνη – Σπέτσες – Πόρτο Χέλι – Ναύπλιο – Τολό – Τυρός – Λεωνίδιο – Κυπαρίσσι – Γέρακας.
Με τα επόμενα χρόνια ο στόλος μεγάλωσε θεαματικά και η Ζέα εξελίχθηκε σε μία πραγματική βάση ταχυπλόων επιβατηγών πλοίων.
Τα κίτρινα δελφίνια που έμπαιναν και έβγαιναν καθημερινά από το Πασαλιμάνι έγιναν για μια ολόκληρη εποχή μέρος της καθημερινής εικόνας του Πειραιά.
Από τη Ζέα μέχρι τη Μονεμβασιά και τη Νεάπολη
Το εύρος του δικτύου φαίνεται με τον πιο επίσημο τρόπο σε μελέτη του ΟΟΣΑ που περιλαμβάνει στοιχεία κίνησης του 1977.
Στον σχετικό πίνακα γίνεται ξεχωριστή αναφορά σε δρομολόγια «From Piraeus (Zea) using hydrofoil vessels».
Για εκείνη τη χρονιά καταγράφονται από τη Ζέα:
- Μέθανα: περίπου 55 λεπτά
- Ερμιόνη: 1 ώρα και 45 λεπτά
- Πόρτο Χέλι: 2 ώρες
- Λεωνίδιο: 2 ώρες και 10 λεπτά
- Τυρός: 3 ώρες
- Τολό: 3 ώρες και 45 λεπτά
- Ναύπλιο: 4 ώρες
- Μονεμβασιά: περίπου 4 ώρες, ή 3 ώρες με απευθείας σύνδεση
- Νεάπολη: 5 ώρες και 45 λεπτά
Στις συγκεκριμένες συνδέσεις Ζέας–Πελοποννήσου καταγράφηκαν το 1977 συνολικά 72.478 επιβάτες, αριθμός που δείχνει ότι δεν επρόκειτο για κάποιες σποραδικές τουριστικές εκδρομές, αλλά για ένα πραγματικό συγκοινωνιακό δίκτυο.
Με άλλα λόγια, η Ζέα αποτελούσε τότε θαλάσσια πύλη όχι μόνο προς τα νησιά αλλά και προς ολόκληρη σχεδόν την ανατολική ακτογραμμή της Πελοποννήσου.
Το 1983: μέχρι τα Κύθηρα από τη Μαρίνα Ζέας
Ένας ιδιαίτερα ενδιαφέρων ταξιδιωτικός οδηγός του 1983 μάς δίνει ακόμη πιο καθαρή εικόνα.
Το αγγλόφωνο περιοδικό The Athenian ενημέρωνε τους επισκέπτες της Αθήνας ότι τα hydrofoils αναχωρούσαν από τη Marina Zea, με μία σημαντική εξαίρεση: την Αίγινα, για την οποία η αναχώρηση γινόταν τότε από το κεντρικό λιμάνι του Πειραιά.
Οι χρόνοι ταξιδιού που δημοσίευε ήταν:
Πόρος – 55 λεπτά
Ύδρα – 1 ώρα και 15 λεπτά
Ερμιόνη – 1 ώρα και 40 λεπτά
Σπέτσες – 1 ώρα και 50 λεπτά
Πόρτο Χέλι – 1 ώρα και 55 λεπτά
Λεωνίδιο – 2 ώρες και 30 λεπτά
Ναύπλιο – 3 ώρες
Μονεμβασιά – 3 ώρες και 10 λεπτά
Κύθηρα – 4 ώρες
ενώ στον ίδιο κατάλογο εμφανίζεται και το Κυπαρίσσι.
Η εικόνα αυτή δείχνει πόσο διαφορετικός ήταν τότε ο χάρτης των ακτοπλοϊκών συγκοινωνιών.
Σήμερα ένα απευθείας ταχύπλοο Ζέα–Ναύπλιο ή Ζέα–Μονεμβασιά μοιάζει σχεδόν παράξενο. Τη δεκαετία του 1970 και του 1980 όμως αποτελούσε μέρος ενός οργανωμένου δικτύου.
Δεκαπέντε δελφίνια και αναχωρήσεις σχεδόν κάθε ώρα
Την ίδια περίοδο, δημοσίευμα της Washington Post το 1983 περιέγραφε τα υδροπτέρυγα να αναχωρούν σχεδόν ανά ώρα από τη Marina Zea.
Το δημοσίευμα αναφέρει ότι τα Flying Dolphins της CERES εξυπηρετούσαν τον Αργοσαρωνικό και συνέχιζαν κατά μήκος της Πελοποννήσου μέχρι τη Μονεμβασιά και, όταν οι καιρικές συνθήκες το επέτρεπαν, μέχρι τα Κύθηρα.
Η CERES διέθετε τότε 15 υδροπτέρυγα, τα οποία μπορούσαν να κινούνται με ταχύτητα περίπου 32 κόμβων, πολύ μεγαλύτερη από εκείνη των συμβατικών επιβατηγών της εποχής.
Η ταχύτητα αυτή άλλαξε ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο οι Πειραιώτες, οι Αθηναίοι αλλά και οι ξένοι τουρίστες αντιλαμβάνονταν τις αποστάσεις στον Σαρωνικό.
Η Ύδρα, οι Σπέτσες ή το Πόρτο Χέλι μετατράπηκαν ξαφνικά σε προορισμούς που βρίσκονταν λιγότερο από δύο ώρες μακριά.
Η Αίγινα δεν έφευγε πάντα από τη Ζέα
Ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η Αίγινα δεν είχε σε όλες τις περιόδους την ίδια αφετηρία.
Στα πρώτα δίκτυα της CERES συναντάμε την Αίγινα στις γραμμές που ξεκινούσαν από τη Ζέα. Αργότερα όμως τα δελφίνια της Αίγινας μεταφέρθηκαν στο κεντρικό λιμάνι.
Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και από το International Hydrofoil Society, το οποίο το 1998 έγραφε ότι περίπου τα δύο τρίτα του στόλου Kometa και Kolkhida της CERES στην περιοχή του Αργοσαρωνικού παραδοσιακά επιχειρούσαν από τη μαρίνα της Ζέας, με εξαίρεση δύο δελφίνια που εξυπηρετούσαν την Αίγινα και έφευγαν από το Μεγάλο Λιμάνι.
Έτσι, για πολλά χρόνια υπήρχε ουσιαστικά ένας διαχωρισμός:
Ζέα: Πόρος, Ύδρα, Ερμιόνη, Σπέτσες, Πόρτο Χέλι και οι μακρινότερες γραμμές της Πελοποννήσου.
Κεντρικός Πειραιάς: κυρίως η Αίγινα και σταδιακά περισσότερα δρομολόγια καθώς άλλαζε η οργάνωση του δικτύου.
Ένα ξεχασμένο ακτοπλοϊκό λιμάνι μέσα στην πόλη
Για τους νεότερους Πειραιώτες είναι ίσως δύσκολο να φανταστούν τη σημερινή Μαρίνα Ζέας ως αφετηρία μιας πυκνής ακτοπλοϊκής συγκοινωνίας.
Κι όμως, για δεκαετίες κάποιος μπορούσε να κατέβει στο Πασαλιμάνι, να επιβιβαστεί σε ένα μικρό υδροπτέρυγο και λίγες ώρες αργότερα να βρίσκεται στο Πόρτο Χέλι, στο Ναύπλιο, στο Λεωνίδιο ή ακόμη και στη Μονεμβασιά.
Παλιές καταγραφές των δρομολογίων εξακολουθούν μάλιστα να αναφέρουν ρητά τη Marina Zea ως αφετηρία των Flying Dolphins προς την Ύδρα.
Με τον καιρό τα δρομολόγια περιορίστηκαν, οι μακρινές συνδέσεις της Πελοποννήσου καταργήθηκαν και η επιβατική κίνηση των ταχυπλόων συγκεντρώθηκε στο κεντρικό λιμάνι του Πειραιά.
Η περίοδος όμως κατά την οποία τα χαρακτηριστικά «δελφίνια» έβγαιναν το ένα πίσω από το άλλο από το Πασαλιμάνι παραμένει ένα ξεχωριστό κεφάλαιο της ναυτικής ιστορίας της πόλης.
Και ίσως το πιο εντυπωσιακό στοιχείο είναι ακριβώς αυτό: η Ζέα υπήρξε κάποτε ένα μικρό, αλλά εξαιρετικά δραστήριο επιβατικό λιμάνι του Πειραιά, από το οποίο μπορούσες να φτάσεις με υδροπτέρυγο από την Ύδρα και τις Σπέτσες μέχρι το Ναύπλιο, τη Μονεμβασιά και τα Κύθηρα.
Πηγές – Βιβλιογραφία
- European Conference of Ministers of Transport / OECD (1983), Short-Sea Shipping in the Economy of Inland Transport in Europe – Greece. Περιλαμβάνει αναλυτικά στοιχεία για τα υδροπτέρυγα που αναχωρούσαν από τη Ζέα, επιβατική κίνηση του 1977 και χρόνους ταξιδιού προς Μέθανα, Ερμιόνη, Πόρτο Χέλι, Τολό, Ναύπλιο, Τυρό, Λεωνίδιο, Μονεμβασιά και Νεάπολη.
OECD – Short-Sea Shipping in the Economy of Inland Transport in Europe - The Athenian, Αύγουστος 1983. Ταξιδιωτικός οδηγός της εποχής με αναφορά ότι τα hydrofoils αναχωρούσαν από τη Marina Zea, πλην της Αίγινας που εξυπηρετούνταν από το κεντρικό λιμάνι. Καταγράφει επίσης τους χρόνους ταξιδιού για Πόρο, Ύδρα, Ερμιόνη, Σπέτσες, Πόρτο Χέλι, Λεωνίδιο, Ναύπλιο, Μονεμβασιά και Κύθηρα.
The Athenian – August 1983 - International Hydrofoil Society, The Newsletter, Autumn 1998. Ιδιαίτερα σημαντική πηγή για την ιστορία των ελληνικών hydrofoils. Επιβεβαιώνει ότι τα υδροπτέρυγα του Αργοσαρωνικού της CERES λειτουργούσαν παραδοσιακά από τη Marina Zea, ενώ τα δελφίνια της Αίγινας χρησιμοποιούσαν το κεντρικό λιμάνι του Πειραιά.
International Hydrofoil Society – Newsletter 1998 - The Washington Post, 6 Μαρτίου 1983, The Glories of Greece by Sea. Ρεπορτάζ της εποχής για τα Flying Dolphins της CERES και τις συχνές αναχωρήσεις τους από τη Marina Zea προς τον Αργοσαρωνικό και την ανατολική Πελοπόννησο.
The Washington Post – The Glories of Greece by Sea - Greek Passenger Ships, Goodbye Flying Dolphin XVIII. Ιστορική αναδρομή στην ανάπτυξη των Flying Dolphins της CERES και στο δίκτυο γραμμών που δημιουργήθηκε από τον Πειραιά και τη Ζέα.
Greek Passenger Ships – Goodbye Flying Dolphin XVIII - Ελληνική Ακτοπλοΐα, 1962: Το πρώτο υδροπτέρυγο πλοίο με το όνομα EXPRESS διασχίζει τον Αργοσαρωνικό. Στοιχεία για το πρώτο EXPRESS, την αφετηρία του από το Πασαλιμάνι και τα δρομολόγια προς Πόρο, Ύδρα και Σπέτσες, καθώς και την επέκταση προς Ναύπλιο.
Ελληνική Ακτοπλοΐα – Το υδροπτέρυγο EXPRESS - Nautilia.gr – Αρχείο συζητήσεων, Εξπρές [Alivit, Alinapoli, Express]. Αρχειακό υλικό, μαρτυρίες και στοιχεία για το EXPRESS και τα πρώτα δρομολόγια υδροπτέρυγων με αφετηρία τη Ζέα.
Nautilia – EXPRESS - The Athenian, Passalimani: A Notebook Sketch, 2 Αυγούστου 1974. Ιστορικό άρθρο για το Πασαλιμάνι και τη Marina Zea, χρήσιμο για την εικόνα και τη λειτουργία της περιοχής την εποχή που άρχιζαν να αναπτύσσονται οι ταχείες θαλάσσιες συγκοινωνίες.
The Athenian – Passalimani: A Notebook Sketch
