Ο Πειραιάς είναι μία πόλη χτισμένη κυριολεκτικά πάνω σε μία άλλη πόλη.
Κάτω από δρόμους, πλατείες, πολυκατοικίες, καταστήματα, υπόγεια, σταθμούς του Μετρό και εγκαταστάσεις του λιμανιού εξακολουθούν να βρίσκονται τα κατάλοιπα ενός από τα σημαντικότερα λιμάνια του αρχαίου κόσμου.
Και ίσως αυτό είναι το στοιχείο που κάνει την αρχαιολογική ιστορία του Πειραιά τόσο διαφορετική.
Δεν υπήρξε ποτέ μία μεγάλη ανασκαφή που αποκάλυψε ολόκληρη την αρχαία πόλη.
Αντίθετα, ο αρχαίος Πειραιάς αποκαλύπτεται εδώ και σχεδόν δύο αιώνες κομμάτι-κομμάτι.
Ένας δρόμος ανοίγει και εμφανίζεται ένα θέατρο.
Μία οικοδομή θεμελιώνεται και βρίσκεται ένα αρχαίο σπίτι.
Ένα έργο αποχέτευσης φέρνει στο φως τέσσερα χάλκινα αγάλματα.
Ένα υπόγειο γκαράζ συναντά τη Σκευοθήκη του Φίλωνος.
Το Μετρό αποκαλύπτει οικοδομικά τετράγωνα, δρόμους, δεξαμενές και ένα τεράστιο υπόγειο σύστημα ύδρευσης.
Και ακόμη και σήμερα, το 2026, σχεδόν κάθε μήνα εμφανίζονται νέες υποθέσεις οικοπέδων στον Πειραιά όπου έχουν αποκαλυφθεί αρχαιότητες.
Ακολουθούμε λοιπόν την ιστορία των ανασκαφών από τις πρώτες καταγραφές του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα και δημιουργούμε ένα πρώτο Μητρώο Ανασκαφών του Πειραιά.
Πριν από τις ανασκαφές: όταν ο αρχαίος Πειραιάς ήταν ακόμη ορατός
Πριν δημιουργηθεί ουσιαστικά η σύγχρονη πόλη, μεγάλα τμήματα της αρχαίας οχύρωσης, των λιμένων και άλλων μνημείων ήταν ακόμη ορατά στην επιφάνεια.
Στις αρχές του 19ου αιώνα περιηγητές και τοπογράφοι άρχισαν να τα καταγράφουν.
Ο Edward Dodwell, στις επισκέψεις του μεταξύ 1801 και 1806, περιέγραψε μεταξύ άλλων τμήματα των αρχαίων τειχών, πύργους και νεκροταφεία.
Το 1821 ο William Martin Leake δημοσίευσε την περίφημη Topography of Athens, επιχειρώντας να ταυτίσει αρχαίες πηγές με τα κατάλοιπα που παρέμεναν ορατά στην Αττική και στον Πειραιά.
Το 1872 ο Bernhard Graser πραγματοποίησε λεπτομερείς μετρήσεις στους αρχαίους πολεμικούς λιμένες.
Και το 1881 οι Curtius και Kaupert ενέταξαν τον αρχαίο Πειραιά στους περίφημους Karten von Attika.
Οι αποτυπώσεις αυτές είναι σήμερα ανεκτίμητες, επειδή αρκετά από όσα έβλεπαν οι ερευνητές εκείνης της εποχής εξαφανίστηκαν αργότερα κάτω από τον σύγχρονο Πειραιά.
1880: Η χρονιά που αρχίζουν ουσιαστικά οι μεγάλες ανασκαφές
Το Θέατρο της Ζέας
Την άνοιξη του 1880, κατά τη διάρκεια εργασιών διάνοιξης και διαμόρφωσης δρόμων, εμφανίστηκαν αρχαία κατάλοιπα στην περιοχή της Ζέας.
Ο Ιάκωβος Δραγάτσης αντιλήφθηκε ότι πρόκειται για αρχαίο θέατρο.
Η ανασκαφή ξεκίνησε στις 8 Μαΐου 1880, υπό τον Δημήτριο Φίλιο, και αποκάλυψε μεγάλο τμήμα του κοίλου, την ορχήστρα και στοιχεία της σκηνής.
Ήταν το αρχαίο Θέατρο της Ζέας.
Το μνημείο σώθηκε και σήμερα αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους ορατούς αρχαιολογικούς χώρους της πόλης, δίπλα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά.
Το ξεχασμένο Θέατρο της Μουνιχίας
Η ίδια χρονιά μας επιφυλάσσει μία ακόμη σημαντική ιστορία.
Μετά τις εργασίες στη Ζέα, οι αρχαιολόγοι στράφηκαν στο δεύτερο αρχαίο θέατρο του Πειραιά, στη Μουνιχία, δηλαδή στην περιοχή της σημερινής Καστέλλας.
Η ανασκαφή πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο του 1880.
Αποκαλύφθηκαν στοιχεία της ορχήστρας και του κοίλου.
Όμως συνέβη κάτι που σήμερα ακούγεται σχεδόν απίστευτο.
Σύμφωνα με την επίσημη έκθεση της εποχής, ο ιδιοκτήτης του χώρου ξανασκέπασε τμήμα της ανασκαφής πριν προλάβουν οι αρχαιολόγοι να συντάξουν πλήρη αποτύπωση του μνημείου.
Με τη μετέπειτα οικοδόμηση της Καστέλλας, το θέατρο ουσιαστικά χάθηκε κάτω από τη σύγχρονη πόλη.
Έτσι, ο Πειραιάς διαθέτει ένα αρχαίο θέατρο που γνωρίζουμε ότι ανασκάφηκε, αλλά σήμερα δεν είναι ορατό.
1884: Αρχαιότητες κάτω από το Δημοτικό Θέατρο
Όταν ξεκίνησαν οι εργασίες για την κατασκευή του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, το 1884, εμφανίστηκαν αρχαίες τοιχοποιίες και επιγραφές.
Οι αρχαιότητες συνδέθηκαν τελικά με εγκαταστάσεις των Διονυσιαστών, μιας οργανωμένης θρησκευτικής ή επαγγελματικής ομάδας που σχετιζόταν με τη λατρεία του Διονύσου.
Άρα, κάτω και γύρω από την περιοχή της σημερινής πλατείας Κοραή υπήρχαν σημαντικά δημόσια και λατρευτικά κτίρια του αρχαίου Πειραιά.
Η αρχαιολογία θα επέστρεφε στην ίδια περιοχή περίπου 130 χρόνια αργότερα με την κατασκευή του Μετρό.
1885: Οι νεώσοικοι της Ζέας
Έναν χρόνο αργότερα, το 1885, νέες εργασίες στη Ζέα έφεραν στο φως τις εγκαταστάσεις των περίφημων νεωσοίκων.
Ήταν τα στεγασμένα υπόστεγα όπου ανελκύονταν και φυλάσσονταν οι τριήρεις του αθηναϊκού στόλου.
Ο Ιάκωβος Δραγάτσης και ο Wilhelm Dörpfeld πραγματοποίησαν ανασκαφές και αποτυπώσεις.
Η ανακάλυψη ήταν τεράστιας σημασίας.
Ο Πειραιάς της κλασικής εποχής διέθετε ένα κολοσσιαίο σύστημα στρατιωτικών ναυστάθμων στις Ζέα και Μουνιχία.
Και το εντυπωσιακότερο;
Τμήματα των νεωσοίκων σώζονται ακόμη σήμερα μέσα σε υπόγεια σύγχρονων κτιρίων.
1886–1887: Η πρώτη ανασκαφή της Ηετιώνειας Πύλης
Στην είσοδο του αρχαίου κεντρικού λιμανιού βρίσκεται η Ηετιώνεια Πύλη.
Η πρώτη οργανωμένη ανασκαφή της πραγματοποιήθηκε το 1886–1887 από τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή.
Στα χρόνια που ακολούθησαν ο χώρος πέρασε πολλές περιπέτειες.
Υπέστη καταστροφές, χτυπήθηκε κατά τον βομβαρδισμό του Πειραιά το 1944 και χρησιμοποιήθηκε για χρόνια ως χώρος λιμενικών εγκαταστάσεων.
Οι ανασκαφές όμως επανήλθαν δυναμικά από το 1990 και μετά.
Και η ιστορία συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Η δεκαετία του 1890: Σηράγγειο και Μικρολίμανο
Στη δεκαετία του 1890 πραγματοποιούνται έρευνες στο Σηράγγειο, το περίφημο σπήλαιο της Πειραϊκής με τις αρχαίες λουτρικές εγκαταστάσεις.
Οι πηγές διαφέρουν ως προς το ακριβές πρώτο έτος της αρχαιολογικής διερεύνησης – συναντάμε το 1894 και το 1897 – γι’ αυτό ασφαλέστερο είναι να τοποθετούμε τη συστηματική έρευνα του χώρου στη δεκαετία του 1890.
Παράλληλα, το 1898–1899 ο Δραγάτσης πραγματοποιεί νέες έρευνες στο Φανάρι και στη Μουνιχία, δηλαδή στην περιοχή του σημερινού Μικρολίμανου.
1910: Σκάβουν για δρόμους και βρίσκουν αρχαία
Οι αναφορές του Ιακώβου Δραγάτση από το 1910 δείχνουν κάτι πολύ σημαντικό.
Ήδη τότε έχει αρχίσει να λειτουργεί στον Πειραιά το μοντέλο που συνεχίζεται μέχρι σήμερα:
δημόσιο έργο → αρχαία → σωστική ανασκαφή → συνέχιση του έργου.
Στη Φίλωνος, κοντά στη Σωτήρος, εργασίες οδοποιίας αποκάλυψαν αρχαία οικοδομήματα και υδραυλικές εγκαταστάσεις.
Σε άλλες θέσεις εμφανίστηκαν δεξαμενές, αγωγοί και τμήματα κτιρίων.
Σε αρκετές περιπτώσεις, αφού οι αρχαιολόγοι κατέγραφαν τα ευρήματα, αυτά ξανακαλύπτονταν και ο δρόμος κατασκευαζόταν από πάνω.
1959: Η αποχέτευση βρίσκει έναν από τους μεγαλύτερους αρχαιολογικούς θησαυρούς της Ελλάδας
Στις 18 Ιουλίου 1959, εργασίες στο δίκτυο αποχέτευσης στη συμβολή της Φίλωνος με τη Βασιλέως Γεωργίου έφεραν στο φως μία από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές ανακαλύψεις της μεταπολεμικής Ελλάδας.
Τον περίφημο Θησαυρό του Πειραιά.
Βρέθηκαν:
- ο χάλκινος Απόλλων του Πειραιά,
- η μεγάλη χάλκινη Αθηνά,
- δύο χάλκινα αγάλματα της Αρτέμιδος,
- χάλκινο τραγικό προσωπείο,
- ασπίδα,
- ερμαϊκές στήλες,
- και πολλά ακόμη αντικείμενα.
Δεν επρόκειτο για προγραμματισμένη αρχαιολογική ανασκαφή.
Η αρχαία τέχνη εμφανίστηκε επειδή κάποιος άνοιξε τον δρόμο για να επισκευάσει την αποχέτευση.
Σήμερα τα αγάλματα αποτελούν τα σημαντικότερα ίσως εκθέματα του Αρχαιολογικού Μουσείου Πειραιά.
1960–1990: Η αντιπαροχή μετατρέπει τον Πειραιά σε τεράστιο ανασκαφικό πεδίο
Οι δεκαετίες της μεγάλης ανοικοδόμησης άλλαξαν ριζικά τον Πειραιά.
Παλιές κατοικίες κατεδαφίστηκαν και τη θέση τους πήραν πολυκατοικίες.
Κάθε νέο υπόγειο και κάθε νέα θεμελίωση μπορούσαν να συναντήσουν αρχαιότητες.
Χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα της αρχαίας πόλης ερευνήθηκαν σωστικά.
Βρέθηκαν:
- κατοικίες,
- δρόμοι,
- πηγάδια,
- δεξαμενές,
- νεκροταφεία,
- λατομεία,
- τμήματα τειχών,
- νεώσοικοι.
Από αυτή την περίοδο προέρχονται πολλές από τις αρχαιότητες που ακόμη σήμερα βρίσκονται μέσα στα υπόγεια πολυκατοικιών.
1988: Το υπόγειο γκαράζ που βρήκε τη Σκευοθήκη του Φίλωνος
Το 1988 το ΥΠΕΧΩΔΕ ξεκίνησε δοκιμαστικές εκσκαφές στο τέρμα της 2ας Μεραρχίας, στο Πασαλιμάνι.
Στόχος ήταν η κατασκευή υπόγειου χώρου στάθμευσης.
Αντί για γκαράζ, όμως, αποκαλύφθηκαν τα θεμέλια της περίφημης Σκευοθήκης του Φίλωνος.
Πρόκειται για το τεράστιο κτίριο στο οποίο φυλασσόταν ο εξοπλισμός του αθηναϊκού στόλου.
Η ανακάλυψη βοήθησε τους αρχαιολόγους να προσδιορίσουν με ακρίβεια τη θέση του κτιρίου.
Το τμήμα κάτω από τον δρόμο καταγράφηκε και στη συνέχεια καταχώθηκε ξανά.
Μικρό ορατό τμήμα της Σκευοθήκης σώζεται σήμερα στην περιοχή της Υψηλάντου.
Το υπόγειο γκαράζ δεν κατασκευάστηκε.
Από το 1990: Η Ηετιώνεια αποκαλύπτεται ξανά
Από το 1990 ξεκινά νέα μεγάλη περίοδος ανασκαφών και καθαρισμών στην Ηετιώνεια.
Αποκαλύπτονται:
- πύργοι,
- τμήματα του τείχους,
- πύλες,
- κατασκευές της οχύρωσης.
Ο χώρος σταδιακά μετατρέπεται σε έναν από τους σημαντικότερους οργανωμένους αρχαιολογικούς χώρους του Πειραιά.
Οι ανασκαφές των οικοπέδων του 21ου αιώνα
Από το 2000 και μετά, οι σωστικές ανασκαφές συνεχίζονται σχεδόν αδιάκοπα.
Μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα:
Υψηλάντου 84–86
Αποκαλύφθηκε τμήμα αρχαίας κατοικίας του 5ου αιώνα π.Χ.
Ζαΐμη – Κλεισούρας
Βρέθηκαν αρχαία λατομεία.
Βασιλέως Παύλου 2
Αποκαλύφθηκαν κατάλοιπα που συνδέθηκαν με το Ασκληπιείο του Πειραιά.
Ακτή Ποσειδώνος – Γούναρη
Ήρθαν στο φως τμήματα της Μακράς Στοάς του αρχαίου Εμπορίου.
Ακτή Κουμουνδούρου – Μικρολίμανο
Βρέθηκαν σημαντικά τμήματα των νεωσοίκων της αρχαίας Μουνιχίας.
Καμίνια
Αποκαλύφθηκαν αρχαία νεκροταφεία.
Νέο Φάληρο
Βρέθηκαν νέα τμήματα των Μακρών Τειχών που συνέδεαν την Αθήνα με τον Πειραιά.
Zea Harbour Project: Οι νεώσοικοι ξαναμελετώνται 120 χρόνια αργότερα
Στις αρχές του 21ου αιώνα οι αρχαίοι πολεμικοί λιμένες μπήκαν ξανά στο επίκεντρο της αρχαιολογικής έρευνας.
Το Zea Harbour Project πραγματοποίησε:
- υποβρύχιες έρευνες,
- καταδύσεις,
- γεωδαιτικές αποτυπώσεις,
- αρχιτεκτονικές μελέτες,
- νέες έρευνες των νεωσοίκων.
Έτσι, περισσότερο από έναν αιώνα μετά τον Δραγάτση και τον Dörpfeld, οι αρχαιολόγοι μπόρεσαν να ανασυνθέσουν με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια τη μορφή των ναυστάθμων της Ζέας και της Μουνιχίας.
Το Μετρό: Η μεγαλύτερη ανασκαφή στην ιστορία της πόλης
Η κατασκευή της επέκτασης της Γραμμής 3 του Μετρό αποτέλεσε τη μεγαλύτερη αρχαιολογική έρευνα που έχει πραγματοποιηθεί ποτέ μέσα στον αστικό ιστό του Πειραιά.
Ελέγχθηκαν αρχαιολογικά περίπου 30.000 τετραγωνικά μέτρα, ενώ πραγματοποιήθηκαν σωστικές ανασκαφές σε χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα.
Συγκεντρώθηκαν περισσότερα από 10.000 κινητά ευρήματα.
Αλλά το σημαντικότερο ήταν ότι, για πρώτη φορά, οι αρχαιολόγοι απέκτησαν τη δυνατότητα να εξετάσουν ταυτόχρονα μεγάλες εκτάσεις της αρχαίας πόλης.
Δημοτικό Θέατρο: Τέσσερα αρχαία οικοδομικά τετράγωνα
Στην περιοχή του σταθμού «Δημοτικό Θέατρο» αποκαλύφθηκαν:
- τέσσερα αρχαία οικοδομικά τετράγωνα,
- δύο διασταυρούμενοι δρόμοι,
- κατοικίες,
- πηγάδια,
- δεξαμενές,
- αγωγοί,
- υπόγειες στοές.
Η ανασκαφή επέτρεψε να επιβεβαιωθεί με εντυπωσιακή ακρίβεια το περίφημο ιπποδάμειο πολεοδομικό σύστημα του Πειραιά.
Μέρος της αρχαιολογικής ιστορίας παρουσιάζεται σήμερα μέσα στον ίδιο τον σταθμό.
Η δεύτερη πόλη κάτω από την πόλη: το αρχαίο σύστημα ύδρευσης
Μία από τις μεγαλύτερες εκπλήξεις των ανασκαφών του Μετρό ήταν το τεράστιο σύστημα διαχείρισης νερού.
Ο αρχαίος Πειραιάς διέθετε εκατοντάδες:
- πηγάδια,
- κωδωνόσχημες δεξαμενές,
- υπόγειες στοές,
- αγωγούς.
Μόνο κατά την κατασκευή του Μετρό εντοπίστηκαν περίπου 150 νέες εγκαταστάσεις διαχείρισης νερού, οι οποίες προστέθηκαν στις εκατοντάδες που ήταν ήδη γνωστές.
Και το εντυπωσιακό είναι ότι ακριβώς τα ίδια ευρήματα – πηγάδια και δεξαμενές – εξακολουθούν να εμφανίζονται σε νέες οικοδομές του Πειραιά μέχρι σήμερα.
Το Τραμ
Και η επέκταση του Τραμ συνοδεύτηκε από εκτεταμένη αρχαιολογική επίβλεψη.
Σε πολλά σημεία πραγματοποιήθηκαν σωστικές ανασκαφές, ενώ το αρχαιολογικό υλικό που προέκυψε εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής μελέτης.
Το Μητρώο Ανασκαφών Πειραιά
Παρακάτω συγκεντρώνουμε σε ένα πρώτο χρονολόγιο τις σημαντικότερες γνωστές ανασκαφές και αρχαιολογικές έρευνες.
| Χρονολογία | Περιοχή / Θέση | Αφορμή ή είδος έρευνας | Κύρια ευρήματα |
|---|---|---|---|
| 1801–1806 | Ευρύτερος Πειραιάς | Περιηγητικές καταγραφές Dodwell | Τείχη, πύργοι, νεκροταφεία |
| 1821 | Πειραιάς | Τοπογραφική έρευνα Leake | Καταγραφή αρχαίας τοπογραφίας |
| 1872 | Ζέα – Μουνιχία | Μετρήσεις Graser | Αρχαίοι πολεμικοί λιμένες |
| 1880 | Ζέα | Διάνοιξη δρόμων | Θέατρο Ζέας |
| 1880 | Μουνιχία – Καστέλλα | Συστηματική έρευνα | Θέατρο Μουνιχίας |
| 1884 | Δημοτικό Θέατρο – Κοραή | Θεμελίωση Δημοτικού Θεάτρου | Κτίριο Διονυσιαστών |
| 1885 | Ζέα | Οδικά έργα | Νεώσοικοι |
| 1886–1887 | Ηετιώνεια | Συστηματική ανασκαφή | Πύλη και οχύρωση |
| 1890s | Πειραϊκή | Αρχαιολογική έρευνα | Σηράγγειο |
| 1898–1899 | Μικρολίμανο | Έρευνα Δραγάτση | Λιμενικές εγκαταστάσεις, νεώσοικοι |
| 1910 | Φίλωνος και άλλοι δρόμοι | Ασφαλτοστρώσεις – έργα πόλης | Κτίρια, δεξαμενές, αγωγοί |
| 1959 | Φίλωνος – Βασ. Γεωργίου | Αποχέτευση | Χάλκινα αγάλματα Πειραιά |
| 1960–1990 | Κέντρο, Ζέα, Καστέλλα, Καμίνια | Οικοδομική δραστηριότητα | Κατοικίες, νεώσοικοι, νεκροταφεία |
| 1968 | Ζέα – Μουνιχία | Υποβρύχια έρευνα | Λιμενικά κατάλοιπα |
| 1988 | 2ας Μεραρχίας – Υψηλάντου | Μελέτη υπόγειου γκαράζ | Σκευοθήκη Φίλωνος |
| 1990–σήμερα | Ηετιώνεια | Νέες ανασκαφές | Τείχη, πύργοι, πύλες |
| 2000s | Υψηλάντου 84–86 | Οικοδομή | Αρχαία κατοικία |
| 2000s | Ζαΐμη – Κλεισούρας | Οικοδομές | Αρχαία λατομεία |
| 2000s | Βασ. Παύλου 2 | Σωστική ανασκαφή | Ασκληπιείο |
| 2000s | Ακτή Ποσειδώνος – Γούναρη | Οικοδομικά έργα | Μακρά Στοά |
| 2000s | Ακτή Κουμουνδούρου | Ιδιωτικό έργο | Νεώσοικοι Μουνιχίας |
| 2000s | Καμίνια | Σωστικές ανασκαφές | Αρχαίο νεκροταφείο |
| 2000s | Νέο Φάληρο | Δημόσια έργα | Μακρά Τείχη |
| 2002–2012+ | Ζέα – Μουνιχία | Zea Harbour Project | Νεώσοικοι και λιμενικές εγκαταστάσεις |
| 2013–2022 | Πειραιάς | Κατασκευή Μετρό | Ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα |
| 2010s | Δημοτικό Θέατρο | Μετρό | Κατοικίες, δρόμοι, δεξαμενές |
| 2010s | Κοραή | Μετρό | Αρχαίοι δρόμοι |
| 2010s | Πλατεία Μπακογιάννη | Μετρό | Κατοικίες, δεξαμενές |
| 2010s | Φρέαρ Δεληγιάννη | Μετρό | Δρόμοι, κατοικίες, βοτσαλωτά δάπεδα |
| 2010s | Ράλλειο | Μετρό | Κατοικίες, υδραυλικά έργα |
| 2014–2021 | Κέντρο Πειραιά | Επέκταση Τραμ | Σωστικές ανασκαφές |
| 2025 | Νικήτα 4 | Νέα οικοδομή | Αρχαιότητες |
| 2025 | Γερμανού 12 | Νέα οικοδομή | Αρχαιότητες προς διατήρηση |
| 2026 | Σφακίων 29 – Κόρακα 4 | Νέα κατοικία | Αρχαιότητες |
| 2026 | Κολοκοτρώνη 65 | Νέα οικοδομή | Αρχαία φρεατοδεξαμενή |
| 2026 | Ζαννή 41 | Νέα οικοδομή | Αρχαιότητες προς διατήρηση |
| 2026 | Ομηρίδου 71 | Οικοδομή | Αρχαία δεξαμενή |
| 2026 | Υψηλάντου 3 | Νέα οικοδομή | Αρχαιότητες προς διατήρηση |
| 2026 | Κωλέττη 14 | Νέα οικοδομή | Αρχαία δεξαμενή |
| 2026 | Ευπλοίας 45 | Νέα οικοδομή | Αρχαίο φρέαρ |
| 2026 | Ηετιώνεια | Επέκταση αρχαιολογικού χώρου | Νέα φάση ανάδειξης |
Και το 2026 συνεχίζουμε να βρίσκουμε αρχαία
Το πλέον εντυπωσιακό είναι ότι η ιστορία δεν έχει τελειώσει.
Μόνο από τις υποθέσεις που έφτασαν στο Τοπικό Συμβούλιο Μνημείων Αττικής το 2025 και το πρώτο επτάμηνο του 2026 καταγράφονται νέες αρχαιότητες σε αρκετά ιδιωτικά οικόπεδα του Πειραιά.
Στην Κολοκοτρώνη 65 εντοπίστηκε αρχαία φρεατοδεξαμενή.
Στην Ομηρίδου 71 αρχαία δεξαμενή.
Στην Κωλέττη 14 νέα δεξαμενή.
Στην Ευπλοίας 45 αρχαίο φρέαρ.
Στη Γερμανού 12, στη Ζαννή 41 και στην Υψηλάντου 3 εξετάστηκε η διατήρηση αρχαιοτήτων μέσα ή κάτω από τις νέες οικοδομές.
Ακριβώς δηλαδή το ίδιο φαινόμενο που παρατηρείται στον Πειραιά από τον 19ο αιώνα.
Η Ηετιώνεια το 2026
Τον Απρίλιο του 2026 το Υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε νέα φάση επέκτασης και ανάδειξης της Ηετιώνειας.
Στον υφιστάμενο αρχαιολογικό χώρο των περίπου 20 στρεμμάτων πρόκειται να προστεθούν περίπου επτά ακόμη στρέμματα, που παραχωρήθηκαν από τον ΟΛΠ.
Προβλέπονται:
- νέες διαδρομές επισκεπτών,
- στερεώσεις,
- αποκατάσταση αρχαιοτήτων,
- αποστραγγιστικές εργασίες,
- επέκταση φωτισμού.
Ένας αρχαιολογικός χώρος που άρχισε να ανασκάπτεται το 1886 εξακολουθεί δηλαδή να εξελίσσεται 140 χρόνια αργότερα.
Τα μνημεία που βρήκαμε αλλά δεν βλέπουμε
Υπάρχει όμως και μία άλλη πλευρά της ιστορίας.
Πολλές αρχαιότητες του Πειραιά έχουν ανασκαφεί, καταγραφεί και στη συνέχεια ξανακαλυφθεί.
Το Θέατρο της Μουνιχίας βρίσκεται κάτω από τη σύγχρονη Καστέλλα.
Μεγάλο μέρος της Σκευοθήκης του Φίλωνος βρίσκεται κάτω από τη 2ας Μεραρχίας.
Τμήματα των νεωσοίκων βρίσκονται κάτω από δρόμους και κτίρια.
Αρχαίες κατοικίες έχουν διατηρηθεί σε υπόγεια.
Δεκάδες δεξαμενές και πηγάδια έχουν καταχωθεί.
Υπάρχει επομένως ένας αόρατος αρχαιολογικός Πειραιάς που δεν είναι μικρότερος σε σημασία από εκείνον που βλέπουμε.
Ο Πειραιάς δεν έχει ακόμη ανασκαφεί
Και εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα.
Ο αρχαίος Πειραιάς δεν έχει ανασκαφεί στο σύνολό του.
Στην πραγματικότητα έχει ερευνηθεί μόνο εκεί όπου η σύγχρονη πόλη επέτρεψε στους αρχαιολόγους να φτάσουν.
Κάτω από ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα του κέντρου ενδέχεται να υπάρχουν ακόμη αρχαίες κατοικίες.
Κάτω από δρόμους μπορεί να συνεχίζονται αρχαίες οδοί.
Κάτω από πολυκατοικίες υπάρχουν νεώσοικοι.
Κάτω από τη 2ας Μεραρχίας βρίσκεται η Σκευοθήκη.
Και κάτω από δεκάδες άλλα σημεία γνωρίζουμε ήδη ότι υπάρχουν δεξαμενές, πηγάδια, τείχη και δημόσια κτίρια.
Ο σύγχρονος Πειραιάς είναι επομένως ένα τεράστιο, κατακερματισμένο αρχαιολογικό πεδίο.
Μία πόλη επάνω σε μία άλλη πόλη.
Και κάθε νέα εκσκαφή μπορεί να γράψει το επόμενο κεφάλαιο της ιστορίας της.
Πηγές – ενδεικτική βιβλιογραφία
Για τη σύνταξη του αφιερώματος αξιοποιήθηκαν μεταξύ άλλων:
- Πρακτικά της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας και οι πρώτες εκθέσεις ανασκαφών του Πειραιά.
- Υπουργείο Πολιτισμού – Εφορεία Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων.
- Αρχαιολογικές ανακοινώσεις για το έργο του Μετρό.
- Τοπικό Συμβούλιο Μνημείων Αττικής.
- Δήμος Πειραιά – αρχαιολογικοί χώροι και μνημεία.
- Zea Harbour Project / Danish Institute at Athens.
- Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά.
- Δημοσιεύσεις σχετικά με τον Θησαυρό του Πειραιά.
- Ιστορικές τοπογραφικές μελέτες των Dodwell, Leake, Graser, Curtius και Kaupert.
Το Μητρώο δεν αποτελεί ακόμη πλήρη καταγραφή κάθε σωστικής ανασκαφής που έχει πραγματοποιηθεί σε ιδιωτικό οικόπεδο από τον 19ο αιώνα μέχρι σήμερα. Η πλήρης αποδελτίωση των «Αρχαιολογικών Δελτίων» και των Πρακτικών της Αρχαιολογικής Εταιρείας μπορεί να αυξήσει σημαντικά τον αριθμό των καταγεγραμμένων θέσεων.
