Πειραιάς, 28 Οκτωβρίου 1940: Το λιμάνι στις πρώτες ημέρες του πολέμου
Οι πρώτες αεροπορικές επιθέσεις, ο βομβαρδισμός της Πηγάδας, τα καταφύγια και η επιστροφή των τραυματιών. Πώς ο πόλεμος μπήκε στην καθημερινότητα της πόλης.
Η 28η Οκτωβρίου 1940 άνοιξε για τον Πειραιά μια περίοδο κατά την οποία η ζωή της πόλης θα συνδεόταν καθημερινά με τον πόλεμο. Η επιστράτευση, η απειλή από τον αέρα και η αγωνία για τους ανθρώπους που έφευγαν στο μέτωπο άλλαζαν την καθημερινότητα του λιμανιού και των γειτονιών του.
Η γενική επιστράτευση τέθηκε σε εφαρμογή την ημέρα της ιταλικής εισβολής. Σύμφωνα με τη Διεύθυνση Επιστράτευσης του Ελληνικού Στρατού, στηριζόταν σε σχέδιο που είχε συνταχθεί τον Σεπτέμβριο του 1939, με προβλέψεις για επιτάξεις και μεταφορές. Μέσα σε δεκαπέντε ημέρες κινητοποιήθηκαν και προωθήθηκαν προς τις παραμεθόριες περιοχές περίπου 300.000 άνδρες. Πίσω από αυτή την κινητοποίηση βρίσκονταν οι αποχωρισμοί χιλιάδων οικογενειών, ανάμεσά τους και των πειραϊκών.
Το λιμάνι στο στόχαστρο
Ο Πειραιάς βρέθηκε από την αρχή στο στόχαστρο της ιταλικής αεροπορίας. Σε ιστορικό αφιέρωμα που φιλοξενείται στον ιστότοπο του Ελληνικού Στρατού αναφέρεται ότι στις 28 Οκτωβρίου βόμβες που προορίζονταν για τον Πειραιά έπεσαν στη θάλασσα.
Ο ιστορικός ερευνητής Στέφανος Μίλεσης, σε παρουσίασή του για τους βομβαρδισμούς της πόλης, αναφέρεται στην αντιαεροπορική άμυνα του λιμανιού και στις άστοχες πρώτες ιταλικές επιθέσεις. Η σχετική αστοχία, ωστόσο, δεν σήμαινε ότι οι κάτοικοι ήταν ασφαλείς. Η συνέχεια θα έφερνε ανθρώπινες απώλειες και καταστροφές μέσα στις γειτονιές.
Η Πηγάδα γνωρίζει τον πόλεμο
Στις αρχές Νοεμβρίου ο πόλεμος χτύπησε την περιοχή της Πλατείας Πηγάδας. Στην καταγραφή του Στέφανου Μίλεση, ο βομβαρδισμός τοποθετείται στις 5 Νοεμβρίου 1940.
Η επίθεση προκάλεσε θανάτους και καταστροφές κατοικιών. Η απειλή από τον ουρανό αποκτούσε πλέον για τους κατοίκους συγκεκριμένο τόπο και τραγικές συνέπειες.
Η ιστορία της περιοχής, την οποία έχει παρουσιάσει ο Μίλεσης στο Πειραιόραμα, συνδέεται έτσι και με τις πρώτες επώδυνες εμπειρίες της πόλης στον ελληνοϊταλικό πόλεμο.
Το Δημοτικό Θέατρο και η προστασία των κατοίκων
Σύμφωνα με το άρθρο του Στέφανου Μίλεση «Μικρές ιστορίες από τον Πειραιά του 1940», στις 6 Νοεμβρίου ο Δήμος Πειραιώς οργάνωσε υπηρεσία τεχνικής καθοδήγησης για τα καταφύγια, με έδρα το φουαγιέ του Δημοτικού Θεάτρου. Οι κάτοικοι μπορούσαν να ζητούν επίσκεψη δημοτικών μηχανικών στους χώρους όπου αναζητούσαν προστασία.
Η παρουσία καταφυγίου απέκτησε σημασία ακόμη και στις αγγελίες κατοικιών. Παράλληλα εμφανίστηκαν διαφημίσεις για σχετικές τεχνικές εργασίες και υλικά αεράμυνας.
Αυτές οι λεπτομέρειες δείχνουν πόσο γρήγορα οι ανάγκες του πολέμου επηρέαζαν το σπίτι, την εργασία και τις καθημερινές επιλογές.
Όταν οι τραυματίες επέστρεψαν στον Πειραιά
Στην ίδια δημοσίευση, ο Μίλεσης καταγράφει την άφιξη τραυματιών με νοσοκομειακό πλοίο στις 19 Νοεμβρίου 1940. Από το λιμάνι μεταφέρονταν σε νοσοκομεία, μεταξύ αυτών το Ζάννειο, το Ναυτικό Νοσοκομείο και το έκτακτο στρατιωτικό νοσοκομείο στο Χατζηκυριάκειο.
Για τις οικογένειες, η επιστροφή των τραυματισμένων στρατιωτών έφερνε κοντά την πραγματικότητα του μετώπου και την αγωνία για νέα των δικών τους ανθρώπων.
Παράλληλα οργανωνόταν η υποστήριξη των στρατευμένων και των τραυματιών. Στην περιγραφή του Αρχείου Νομαρχίας Πειραιά στα Γενικά Αρχεία του Κράτους περιλαμβάνονται έγγραφα εκπαιδευτικών υπηρεσιών για εράνους και αιμοδοσία κατά τον ελληνοϊταλικό πόλεμο. Η κινητοποίηση απλωνόταν έτσι και στις υπηρεσίες και στους φορείς της περιοχής.
Μέσα σε λίγες εβδομάδες, ο Πειραιάς είχε γνωρίσει την επιστράτευση, τις αεροπορικές επιθέσεις, την οργάνωση της προστασίας των κατοίκων και την υποδοχή τραυματιών. Το λιμάνι και οι γειτονιές του συμμετείχαν στον αγώνα με τους ανθρώπους και τις υποδομές τους.
Η μνήμη της 28ης Οκτωβρίου στην πόλη περιλαμβάνει και αυτές τις εμπειρίες: τον αποχωρισμό, την αναμονή, την απώλεια και τη φροντίδα για όσους επέστρεφαν από το μέτωπο.
Πηγές — Διαβάστε περισσότερα στο Πειραιόραμα
Για την τοπική ιστορική τεκμηρίωση αξιοποιήθηκαν δημοσιευμένες εργασίες του ιστορικού ερευνητή και συγγραφέα Στέφανου Μίλεση. Αξίζει να διαβάσετε τα πλήρη άρθρα του στο Πειραιόραμα ιστορίας και πολιτισμού, με περισσότερα στοιχεία και φωτογραφικό υλικό:
- Στέφανος Μίλεσης — Μικρές ιστορίες από τον Πειραιά του 1940
- Στέφανος Μίλεσης — Πλατεία Πηγάδας (Θέση Μύλοι)
Περισσότερες έρευνες και ιστορίες για την πόλη στο Πειραιόραμα.
Συμπληρωματικές πηγές:
- Ελληνικός Στρατός — Σύντομη ιστορία της επιστράτευσης
- Στρατιωτική Επιθεώρηση — Αφιέρωμα στην 28η Οκτωβρίου 1940
- Ενορία εν δράσει — Παρουσίαση του Στέφανου Μίλεση για τους βομβαρδισμούς του Πειραιώς 1940–1944
- Γενικά Αρχεία του Κράτους — Κατάλογος με την περιγραφή του Αρχείου Νομαρχίας Πειραιά
