Πριν από το Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας, η επιχωματωμένη έκταση του Φαληρικού Όρμου δεν προοριζόταν μόνο για αθλητικές εγκαταστάσεις. Στα μέσα της δεκαετίας του 1960 υπήρχε ένα πολύ μεγαλύτερο σχέδιο για τουριστική, εμπορική και παραλιακή αξιοποίηση της περιοχής.
Για τους περισσότερους Πειραιώτες, η περιοχή γύρω από το Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας είναι συνδεδεμένη με το ίδιο το ΣΕΦ, τη λεωφόρο Ποσειδώνος και τη σημερινή εικόνα του παραλιακού μετώπου. Κι όμως, πριν από την κατασκευή του σταδίου, η μεγάλη μπαζωμένη έκταση στο Δέλτα Φαλήρου είχε ενταχθεί σε ένα πολύ ευρύτερο σχέδιο, που δεν αφορούσε μόνο έναν αθλητικό χώρο, αλλά μια συνολική αναμόρφωση του Φαληρικού Όρμου.
Ο πρώτος μεγάλος διαγωνισμός για την πολεοδομική οργάνωση της περιοχής πραγματοποιήθηκε το 1965, με επισπεύδουσα αρχή τον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού. Στόχος του δεν ήταν απλώς να αλλάξει η μορφή της ακτής, αλλά να οργανωθεί η τουριστική αξιοποίηση του φαληρικού μετώπου και ταυτόχρονα να αντιμετωπιστούν σοβαρά περιβαλλοντικά προβλήματα της εποχής, κυρίως η ρύπανση της ακτής από αστικά και βιομηχανικά λύματα.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η περιοχή που αργότερα ταυτίστηκε με το ΣΕΦ δεν είχε αρχικά σχεδιαστεί αποκλειστικά ως αθλητικός πόλος. Οι διαθέσιμες πηγές δείχνουν ότι το παλιό σχέδιο για το Φαληρικό Δέλτα προέβλεπε μια σύνθετη παραλιακή ζώνη, με τουριστικές, εμπορικές, λουτρικές, πολιτιστικές και ναυταθλητικές χρήσεις. Στις περιγραφές των μελετών και της σχετικής βιβλιογραφίας εμφανίζονται ξενοδοχειακές εγκαταστάσεις, μαρίνες μικρών σκαφών, οργανωμένες πλαζ, εμπορικές λειτουργίες, χώροι αναψυχής και αθλητικές υποδομές.
Μάλιστα, σύμφωνα με την Καθημερινή, το αρχικό εκείνο σχέδιο περιλάμβανε και την κατασκευή δύο ξενοδοχείων δίπλα στη θάλασσα, τα οποία τελικά δεν υλοποιήθηκαν ποτέ. Αυτή η λεπτομέρεια δείχνει ότι η κρατική στόχευση της εποχής ήταν να μετατραπεί το Φάληρο σε μια νέα επιθαλάσσια πύλη της Αθήνας, με έντονο τουριστικό και αναπτυξιακό χαρακτήρα.
Παλιός Πειραιάς : Οταν κατασκευαζόταν το ΣΕΦ
Το σχέδιο δεν έμεινε μόνο στα χαρτιά ως ιδέα. Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 άρχισαν οι μεγάλες μεταβολές του τοπίου. Το 1968 ξεκινούν οι επιχώσεις, δηλαδή τα έργα μπαζώματος που άλλαξαν ριζικά τη γραμμή της ακτής, ενώ το 1972 προχωρά η κατασκευή της τεχνητής κοίτης του Κηφισού. Στη συνέχεια, η υπερυψωμένη λεωφόρος Ποσειδώνος ολοκλήρωσε μια νέα γεωγραφία, απομακρύνοντας ουσιαστικά το Νέο Φάληρο, το Μοσχάτο, τις Τζιτζιφιές και την Καλλιθέα από τη φυσική τους επαφή με τη θάλασσα.
Έτσι, η μπαζωμένη περιοχή του Δέλτα δεν προέκυψε ως απλή προεργασία για το ΣΕΦ. Αντίθετα, το ΣΕΦ ήταν μεταγενέστερα μία από τις υλοποιήσεις που πάτησαν πάνω σε μια ήδη μετασχηματισμένη έκταση, η οποία είχε αρχικά ενταχθεί σε ένα φιλόδοξο και πολυλειτουργικό σχέδιο για ολόκληρο το φαληρικό μέτωπο. Ορισμένες πλευρές αυτού του σχεδίου προχώρησαν, άλλες εγκαταλείφθηκαν, και άλλες αλλοιώθηκαν στην πορεία από νεότερες παρεμβάσεις και διαφορετικές πολιτικές προτεραιότητες.
Παλιός Πειραιάς : Το Σ.Ε.Φ. χωρίς την οροφή του…
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και το αρχειακό ίχνος αυτής της ιστορίας. Στο SearchCulture καταγράφεται τεκμήριο με τίτλο «Διαγωνισμός για το Ρυθμιστικό σχέδιο για την τουριστική αξιοποίηση του Φαληρικού Δέλτα Αθηνών», με δημιουργούς τους αρχιτέκτονες Νίκο Βαλσαμάκη, Κωνσταντίνο Δεκαβάλλα και Βασίλη Μπογάκο. Το ίδιο αρχείο παραπέμπει και σε πρώτο στάδιο του διαγωνισμού με χρονολόγηση 1966, ενώ η σχετική μελέτη εμφανίζεται επίσης με χρονολόγηση 1968, κάτι που ενισχύει την εικόνα μιας διαδικασίας που εξελίχθηκε σε φάσεις και όχι μιας στιγμιαίας απόφασης.
Υπάρχουν επίσης αναφορές ότι στις προτάσεις της εποχής εξετάστηκαν μορφές υψηλής δόμησης και πολυώροφων ξενοδοχείων στο παραλιακό μέτωπο. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπήρξε ένας μοναδικός, επίσημος «ουρανοξύστης» όπως συχνά λέγεται σήμερα σε διαδικτυακές συζητήσεις, αλλά δείχνει ότι ο σχεδιασμός για το Φαληρικό Δέλτα ήταν πολύ πιο φιλόδοξος και εντυπωσιακός από ό,τι τελικά υλοποιήθηκε.
77. Ξενοδοχείο στο Δέλτα του Φαλήρου, 825 κλινών. Θ.Παπαγιάννης, Ρ.Αρβανιτίδου, Χ.Παπλωματάς (δεν κατασκευάστηκε) ΑΘ 8/1974 σελ. 213, 78. Ξενοδοχειακό συγκρότημα στο Δέλτα του Φαλήρου 563 κλινών, Γ.Μπόγδανος , B.Ginnerup AΘ 8/1974 σελ. 212
πηγή φωτογραφιών : greekarchitects.gr
Το Φαληρικό μέτωπο απέκτησε νέα σημασία στα μέσα της δεκαετίας του 1990, όταν εντάχθηκε στον σχεδιασμό των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004. Τότε διαμορφώθηκε ο λεγόμενος Ολυμπιακός Πόλος Φαλήρου, ως τμήμα της ευρύτερης προσπάθειας να αποκτήσει η Αθήνα ένα σύγχρονο παραλιακό πρόσωπο. Σύμφωνα με την Καθημερινή, η περιοχή εντάχθηκε στον ολυμπιακό σχεδιασμό στα μέσα της δεκαετίας του 1990 και το 2002 ο σχεδιασμός οριστικοποιήθηκε με ειδικό σχέδιο, αν και τελικά υλοποιήθηκε μόνο μέρος του αρχικού προγράμματος. Στο ολυμπιακό σύμπλεγμα του Φαλήρου περιλαμβάνονταν εγκαταστάσεις όπως το κλειστό του Φαλήρου για τάε κβον ντο και χάντμπολ, καθώς και το ολυμπιακό κέντρο κανόε/καγιάκ σλάλομ, δηλαδή ένα νέο στρώμα παρεμβάσεων πάνω σε μια περιοχή που είχε ήδη αλλάξει ριζικά από τις επιχώσεις, τη λεωφόρο Ποσειδώνος και τα παλαιότερα έργα του 20ού αιώνα.
Η ολυμπιακή φάση δεν αναιρεί την παλαιότερη ιστορία του Φαληρικού Όρμου· αντίθετα, δείχνει πως η περιοχή επανασχεδιαζόταν διαρκώς, κάθε φορά με νέο αφήγημα: πρώτα ως τουριστικό και παραλιακό μέτωπο, αργότερα ως αθλητικός και ολυμπιακός πόλος, και στη συνέχεια ως χώρος ανάπλασης και δημόσιων παρεμβάσεων. Η ίδια πηγή σημειώνει ότι, λόγω πίεσης χρόνου, το ολυμπιακό σχέδιο χωρίστηκε σε φάσεις και αρκετές προβλέψεις, όπως το ενυδρείο και άλλες συνοδευτικές χρήσεις, δεν υλοποιήθηκαν ποτέ. Έτσι, ο Ολυμπιακός Πόλος Φαλήρου αποτελεί κρίκο στην αλυσίδα των αλλεπάλληλων σχεδίων για ολόκληρο τον Φαληρικό Όρμο και βοηθά να διαβαστεί η περιοχή όχι αποσπασματικά, αλλά ως ένα ενιαίο πεδίο διαδοχικών μετασχηματισμών.
Με απλά λόγια, πριν από το Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας υπήρχε όντως άλλο πλάνο για την περιοχή που μπαζώθηκε. Και αυτό το πλάνο δεν ήταν μικρό: ήταν ένα σχέδιο αστικής επέκτασης, τουριστικής προβολής και ριζικής επαναχάραξης του παραλιακού μετώπου. Το ΣΕΦ ήρθε αργότερα να αποτελέσει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα αποτυπώματα αυτής της μεγάλης, αλλά σε μεγάλο βαθμό ανολοκλήρωτης, αφήγησης του Φαλήρου.
Χρονολόγιο
1965 — Ο ΕΟΤ προκηρύσσει τον πρώτο μεγάλο διαγωνισμό για την πολεοδομική οργάνωση και τουριστική αξιοποίηση του Φαληρικού Όρμου.
1966 — Καταγράφεται αρχειακά το πρώτο στάδιο του διαγωνισμού για το ρυθμιστικό σχέδιο του Φαληρικού Δέλτα.
1968 — Ξεκινούν οι επιχώσεις στην περιοχή και εμφανίζεται επίσης αρχειακή χρονολόγηση της σχετικής μελέτης του διαγωνισμού.
1972 — Προχωρά η κατασκευή της τεχνητής κοίτης του Κηφισού, μεταβάλλοντας οριστικά τη γεωμορφολογία του σημείου.
δεκαετίες 1970–1980 — Υλοποιούνται τμήματα του ευρύτερου σχεδιασμού του φαληρικού μετώπου, ενώ άλλες βασικές προβλέψεις, όπως τα παραθαλάσσια ξενοδοχεία, εγκαταλείπονται.
1985 — Ολοκληρώνεται το Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας, σε μια περιοχή που είχε ήδη διαμορφωθεί από τις επιχώσεις και τα μεγάλα έργα των προηγούμενων δεκαετιών.
μέσα δεκαετίας 1990 — Το Φάληρο εντάσσεται στον ολυμπιακό σχεδιασμό για τους Αγώνες του 2004.
2002 — Οριστικοποιείται το ειδικό σχέδιο για τον Ολυμπιακό Πόλο Φαλήρου.
2004 — Υλοποιούνται βασικές ολυμπιακές εγκαταστάσεις στο Φάληρο, ως νέο στάδιο μετασχηματισμού του ίδιου παραλιακού μετώπου.
πηγες
Γιώργος Λιάλιος, «Φαληρικός Όρμος: ανάπλαση ετών 60», Η Καθημερινή.
https://www.kathimerini.gr/society/562254223/falirikos-ormos-anaplasi-eton-60
Γιώργος Λιάλιος, «“Αέναον” τέλμα το Δέλτα», Η Καθημερινή.
https://www.kathimerini.gr/society/564160345/aenaon-telma-to-delta/
«Έργα ανάπλασης στο μέτωπο του Φαληρικού Όρμου», Athens Social Atlas.
https://www.athenssocialatlas.gr/άρθρο/ανάπλαση-φαληρικού-όρμου/
«Έργα ανάπλασης στο μέτωπο του Φαληρικού Όρμου», Athens Social Atlas.
https://www.athenssocialatlas.gr/άρθρο/ανάπλαση-φαληρικού-όρμου/
Αναφορές για υψηλή δόμηση / πολυώροφα ξενοδοχεία στις προτάσεις για το Φαληρικό Δέλτα, GreekArchitects.gr.
