Ο Οκτώβριος του 1944 υπήρξε ένας από τους πιο δραματικούς μήνες στην ιστορία του Πειραιά. Οι Γερμανοί εγκατέλειπαν την πόλη καταστρέφοντας το λιμάνι και βασικές υποδομές, αντιστασιακές ομάδες προσπαθούσαν μέχρι την τελευταία στιγμή να αποτρέψουν την ολοκληρωτική καταστροφή και, λίγες ημέρες αργότερα, ελληνικά και συμμαχικά πολεμικά πλοία επέστρεφαν στον ελεύθερο πλέον Σαρωνικό.
Ο Πειραιάς είχε πληρώσει ήδη βαρύ τίμημα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Βομβαρδισμοί, πείνα, εκτελέσεις και καταστροφές είχαν σημαδέψει την πόλη και το μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας.
Όταν όμως οι γερμανικές δυνάμεις άρχισαν να προετοιμάζουν την αποχώρησή τους τον Οκτώβριο του 1944, ο κίνδυνος δεν είχε ακόμη περάσει. Το αντίθετο: στόχος τους ήταν να αφήσουν πίσω τους ένα λιμάνι όσο το δυνατόν περισσότερο κατεστραμμένο και δύσχρηστο.
Ο ίδιος ο Δήμος Πειραιά καταγράφει ότι οι ανατινάξεις των λιμενικών εγκαταστάσεων κατά τη γερμανική αποχώρηση στις 12 Οκτωβρίου 1944 συνέβαλαν στην σχεδόν ολοκληρωτική καταστροφή του λιμανιού.
Οι επιχειρήσεις για να σωθεί το λιμάνι
Ήδη πριν από την τελική αποχώρηση των κατακτητών είχαν αρχίσει μυστικές επιχειρήσεις αντισαμποτάζ.
Έκθεση δράσης της αντιστασιακής οργάνωσης «Απόλλων – Υvonne» καταγράφει ότι στις 6 Οκτωβρίου 1944 τοποθετήθηκαν δύο εκρηκτικοί μηχανισμοί στα ύφαλα του ατμόπλοιου ΚΡΕΣΠΙ, περίπου 1.000 τόνων.
Σκοπός ήταν να βυθιστεί το πλοίο εκεί όπου βρισκόταν και να μη μπορέσουν οι Γερμανοί να το μεταφέρουν στην είσοδο του λιμανιού και να το χρησιμοποιήσουν ως εμπόδιο. Η έκρηξη έγινε το βράδυ και το πλοίο βυθίστηκε.
Στις 8 Οκτωβρίου, σύμφωνα με την ίδια έκθεση, δύτες πραγματοποίησαν ανάλογη επιχείρηση σε δύο πλωτές δεξαμενές στην Ακτή Βασιλειάδη. Σε μία από αυτές βρισκόταν το πρώην ιταλικό πολεμικό SAN MARTINO, το οποίο είχε περιέλθει στους Γερμανούς.
Οι τελευταίες ημέρες της Κατοχής μετατρέπονταν έτσι σε αγώνα δρόμου: οι Γερμανοί επιχειρούσαν να καταστρέψουν εγκαταστάσεις και να φράξουν το λιμάνι, ενώ αντιστασιακές ομάδες προσπαθούσαν να ακυρώσουν τα σχέδιά τους.
11–12 Οκτωβρίου: οι τελευταίες ώρες της Κατοχής
Τη νύχτα της 11ης προς 12η Οκτωβρίου, μέλη του ΕΛΑΣ επενέβησαν σε σημεία όπου είχαν εγκατασταθεί εκρηκτικοί μηχανισμοί από τους Γερμανούς.
Παρά τις προσπάθειες αυτές, οι καταστροφές στο λιμάνι ήταν τεράστιες. Οι γερμανικές δυνάμεις ανατίναξαν εγκαταστάσεις κατά την αποχώρησή τους και άφησαν τον Πειραιά με βαριά τραυματισμένες υποδομές.
Η Αθήνα πανηγύριζε ήδη την απελευθέρωσή της στις 12 Οκτωβρίου 1944, όμως στην περιοχή του Πειραιά η μάχη για κρίσιμες εγκαταστάσεις δεν είχε τελειώσει ακόμη.
13 Οκτωβρίου: η Μάχη της Ηλεκτρικής
Η κορύφωση ήρθε την επόμενη ημέρα, 13 Οκτωβρίου 1944, στο εργοστάσιο της Ηλεκτρικής Εταιρείας Αθηνών–Πειραιώς στον Άγιο Γεώργιο Κερατσινίου.
Οι Γερμανοί είχαν σκοπό να καταστρέψουν την εγκατάσταση παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος πριν αποχωρήσουν.
Μαχητές του 6ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ και εργαζόμενοι της Ηλεκτρικής αντιστάθηκαν. Ακολούθησε σκληρή μάχη, η οποία κράτησε περίπου πέντε ώρες.
Το εργοστάσιο σώθηκε και μαζί του διασώθηκε μία από τις σημαντικότερες υποδομές ηλεκτροδότησης της Αθήνας και του Πειραιά. Στη μάχη σκοτώθηκαν οκτώ μαχητές του ΕΛΑΣ, ενώ είχαν προηγηθεί νεκροί και στη σύγκρουση στο εργοστάσιο της ΚΟΠΗ.
Η Μάχη της Ηλεκτρικής έμελλε να μείνει ως μία από τις τελευταίες ένοπλες συγκρούσεις με τις γερμανικές δυνάμεις στην περιοχή της πρωτεύουσας.
14 Οκτωβρίου: ο Πειραιάς αποχαιρετά τους νεκρούς
Την επόμενη ημέρα, 14 Οκτωβρίου, πραγματοποιήθηκε η κηδεία των νεκρών από τις μάχες της ΚΟΠΗ και της Ηλεκτρικής.
Πλήθος κατοίκων από το Κερατσίνι, τη Δραπετσώνα και την ευρύτερη περιοχή συμμετείχε στην τελετή, τιμώντας όσους είχαν σκοτωθεί μόλις λίγες ώρες πριν από την οριστική αποχώρηση των κατακτητών.
Η πόλη βρισκόταν πλέον μπροστά σε μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα.
15 Οκτωβρίου: τα πλοία της ελευθερίας φτάνουν στον Πειραιά
Μόλις δύο ημέρες αργότερα, η εικόνα του λιμανιού είχε αλλάξει.
Στις 15 Οκτωβρίου 1944, πλοία του Βρετανικού και του Βασιλικού Ελληνικού Ναυτικού έφτασαν στον Πειραιά στο πλαίσιο των επιχειρήσεων για την απελευθέρωση της Ελλάδας.
Το Imperial War Museums διατηρεί μία ολόκληρη σειρά φωτογραφιών τραβηγμένων εκείνη ακριβώς την ημέρα.
Στις εικόνες φαίνονται στρατιώτες να αποβιβάζονται, Έλληνες να συγκεντρώνονται στις προβλήτες, ελληνικές σημαίες να κυματίζουν ξανά ελεύθερα και πολεμικά πλοία μέσα στον Σαρωνικό.
Μερικές μόλις ημέρες μετά τις γερμανικές ανατινάξεις, το λιμάνι άρχιζε και πάλι να συνδέει την Ελλάδα με τον υπόλοιπο κόσμο.
BRITISH NAVY IN GREECE. 15 OCTOBER 1944, AT THE ATHENS PORT OF PIRAEUS WHEN SHIPS OF THE BRITISH AND ROYAL HELLENIC NAVIES ARRIVED TO TAKE PART IN THE LIBERATION OF GREECE. Image: IWM (A 26209)
[ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: 15 Οκτωβρίου 1944 – Ελληνικά και βρετανικά πλοία φτάνουν στον Πειραιά. Πηγή: Imperial War Museums, A 26209]
16 Οκτωβρίου: δύο ναρκαλιευτικά χάνονται ανοίγοντας τον δρόμο
Η επιστροφή στη θάλασσα δεν ήταν χωρίς κόστος.
Στις 16 Οκτωβρίου 1944, τα ελληνικά ναρκαλιευτικά ΚΑΣΟΣ και ΚΩΣ προσέκρουσαν σε νάρκες στον Σαρωνικό και βυθίστηκαν.
Τα δύο πλοία συμμετείχαν στην εξαιρετικά επικίνδυνη επιχείρηση διάνοιξης ασφαλούς διαύλου για την είσοδο του ελληνικού στόλου στον Πειραιά.
Το Πολεμικό Ναυτικό καταγράφει το γεγονός στο επίσημο επετειολόγιό του.
Η θάλασσα γύρω από το μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας εξακολουθούσε να κρύβει τις νάρκες και τις παγίδες που είχε αφήσει πίσω του ο πόλεμος.
17 Οκτωβρίου: επιστρέφει ο ελληνικός στόλος – μπροστά ο «Αβέρωφ»
Η 17η Οκτωβρίου 1944 ήταν μία από τις πιο συγκινητικές ημέρες.
Ο ελληνικός στόλος της Μέσης Ανατολής επέστρεψε στην πατρίδα.
Επικεφαλής βρισκόταν η ιστορική ναυαρχίδα «Γεώργιος Αβέρωφ», με κυβερνήτη τον πλοίαρχο Θεόδωρο Κουντουριώτη, γιο του ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη.
Το «Αβέρωφ» απέπλευσε από τον Πόρο και το απόγευμα της 17ης Οκτωβρίου αγκυροβόλησε στον όρμο του Φαλήρου, επικεφαλής της κύριας δύναμης του ελληνικού στόλου.
Τρία χρόνια νωρίτερα, τον Απρίλιο του 1941, είχε εγκαταλείψει την Ελλάδα για να μην πέσει στα χέρια των κατακτητών.
Τώρα επέστρεφε σε μια ελεύθερη χώρα.
18 Οκτωβρίου: η κυβέρνηση επιστρέφει στην Ελλάδα
Το πρωί της 18ης Οκτωβρίου 1944 αποβιβάστηκε επίσημα η ελληνική κυβέρνηση, με πρωθυπουργό τον Γεώργιο Παπανδρέου.
Μαζί του βρισκόταν και ο Βρετανός στρατηγός Ρόναλντ Σκόμπι.
Το Imperial War Museums έχει διασώσει φωτογραφικό ντοκουμέντο από τον Πειραιά εκείνης της ημέρας: ο Παπανδρέου και ο Σκόμπι βρίσκονται μέσα σε ανοιχτό αυτοκίνητο, περικυκλωμένοι από στρατιώτες, αντιστασιακούς και εκατοντάδες πολίτες που είχαν γεμίσει το λιμάνι.
Από εκεί η κυβέρνηση κατευθύνθηκε στην Αθήνα και στην Ακρόπολη, όπου υψώθηκε η ελληνική σημαία.
GENERAL SCOBIE INSPECTS GREEK PARTISANS. 18 OCTOBER 1944, PIRAEUS. LIEUTENANT GENERAL R M SCOBIE, CB, OBE, MC, GOC BRITISH FORCES IN GREECE, ACCOMPANIED BY THE GREEK PRIME MINISTER M GEORGE PAPANDREOU, INSPECTED PARTISANS AT THE HARBOUR OF PIRAEUS. Image: IWM (A 26371)
[ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: 18 Οκτωβρίου 1944 – Ο Γεώργιος Παπανδρέου και ο στρατηγός Σκόμπι στον Πειραιά. Πηγή: Imperial War Museums]
19 Οκτωβρίου: τα πρώτα πλοία με τρόφιμα
Η ελευθερία, όμως, βρήκε έναν πληθυσμό εξαντλημένο.
Ύστερα από χρόνια πείνας και στερήσεων, η ανάγκη για τρόφιμα ήταν τεράστια.
THE BRITISH NAVY BRINGS FOOD TO GREECE. 19 OCTOBER 1944, PIRAEUS HARBOUR, ATHENS. BRITISH MERCHANTMEN ESCORTED BY SHIPS OF THE BRITISH AND GREEK NAVIES, BROUGHT THE FIRST FOOD SUPPLIES FOR THE RELIEF OF GREECE. Image: IWM (A 26360)
Στις 19 Οκτωβρίου 1944, βρετανικά εμπορικά πλοία, συνοδευόμενα από πλοία του βρετανικού και του ελληνικού ναυτικού, έφεραν στον Πειραιά τα πρώτα φορτία τροφίμων για την ανακούφιση του ελληνικού πληθυσμού.
Και αυτή η ημέρα έχει αποτυπωθεί φωτογραφικά από το Imperial War Museums: κάτοικοι έχουν συγκεντρωθεί στις προβλήτες και παρακολουθούν τις βάρκες και τα πλοιάρια που μεταφέρουν τις προμήθειες προς την ακτή.
[ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: 19 Οκτωβρίου 1944 – Τα πρώτα φορτία επισιτιστικής βοήθειας φτάνουν στο λιμάνι του Πειραιά. Πηγή: Imperial War Museums]
20 Οκτωβρίου: οι Πειραιώτες μπροστά στον «Αβέρωφ»
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές φωτογραφίες εκείνων των ημερών τραβήχτηκε στις 20 Οκτωβρίου 1944.
Στην προκυμαία του Πειραιά, δεκάδες πολίτες έχουν συγκεντρωθεί και κοιτούν το «Γεώργιος Αβέρωφ» αγκυροβολημένο απέναντί τους.
Για τους ανθρώπους που είχαν περάσει την Κατοχή, η εικόνα της ιστορικής ελληνικής ναυαρχίδας μπροστά στο ελεύθερο λιμάνι είχε έναν ισχυρό συμβολισμό.
Το πλοίο που είχε φύγει για να συνεχίσει τον πόλεμο επέστρεφε εκεί από όπου είχε ξεκινήσει.
Μέσα σε λίγες ημέρες, ένας άλλος Πειραιάς
Μέσα σε λιγότερο από δύο εβδομάδες, ο Πειραιάς είχε ζήσει σχεδόν τα πάντα.
Μυστικές επιχειρήσεις για να σωθεί το λιμάνι. Ανατινάξεις από τις γερμανικές δυνάμεις. Τη Μάχη της Ηλεκτρικής. Νεκρούς στις τελευταίες ώρες της Κατοχής. Την άφιξη των Συμμάχων. Τη βύθιση δύο ελληνικών ναρκαλιευτικών. Την επιστροφή του «Αβέρωφ». Την επιστροφή της ελληνικής κυβέρνησης. Και, τέλος, τα πρώτα πλοία που έφεραν τρόφιμα σε έναν εξαντλημένο λαό.
Ο Οκτώβριος του 1944 δεν ήταν απλώς ο μήνας κατά τον οποίο τελείωσε η Κατοχή.
Για τον Πειραιά ήταν οι ημέρες κατά τις οποίες μια κατεστραμμένη πόλη και ένα κατεστραμμένο λιμάνι άρχισαν ξανά να ζουν.
